Najveća nesreća povezana sa mirnodopskim korišćenjem nuklearne energije dogodila se u nuklearnoj elektrani Černobilj 26. aprila 1986. godine. Tokom planiranog gašenja četvrtog reaktora radi održavanja, zaposleni su pokušali da izvedu eksperiment koji je trebalo da simulira rad u uslovima vanrednog napajanja, pri snazi od 22 do 30 odsto. Eksperiment je izmakao kontroli - usledile su dve snažne eksplozije koje su uništile reaktor i delove turbinske sale. Požar koji je izbio dodatno je doprineo širenju ogromne količine radioaktivnog materijala u atmosferu.
Već narednog dana postalo je jasno da se zagađenje nastavlja, jer su radioaktivne materije i dalje curile iz oštećenog reaktora. Oblak radijacije proširio se širom Evrope - stigao je do Ujedinjenog Kraljevstva, Švedske, Italije i drugih zemalja. Procenjuje se da je kontaminirano oko 200.000 kvadratnih kilometara. Unutar tadašnjeg SSSR-a, najteže su pogođene Brjanska i Lipecka oblast, dok su tragovi padavina zabeleženi i u Lenjingradskoj oblasti, Mordoviji i Čuvašiji.
Do novembra iste godine izgrađen je betonski sarkofag, poznat kao "Sklonište", koji je zaustavio dalje oslobađanje radioaktivnih supstanci. U međuvremenu, iz zone u radijusu od 30 kilometara evakuisano je oko 116.000 ljudi, a ta oblast je postala poznata kao zona isključenja.
Priroda i radioaktivnost
Posledice po prirodu bile su velike - mnoge biljne vrste su nestale, a između elektrane i Pripjata nastala je čuvena Crvena šuma - pojas kontaminiranih četinara koji su za kratko vreme promenili boju i čak svetleli u prvim danima nakon eksplozije. Da bi se sprečilo dalje širenje zagađenja, šuma je iskrčena i zakopana, ali pozadinsko zračenje ni danas nije u potpunosti nestalo. Najzagađeniji delovi, prema beloruskim stručnjacima, nalazili su se u rečnim sedimentima, u sloju debljine oko deset centimetara.
Ipak, stanje ekosistema nije bilo idealno ni pre katastrofe. Prostor je već bio značajno izmenjen ljudskim aktivnostima - močvare su isušene radi izgradnje elektrane i grada Pripjata, a okolna zemljišta pretvorena u poljoprivredne površine. Takve intervencije već su narušile prirodnu ravnotežu i dovele do smanjenja staništa za brojne vrste. Životinje su često namerno uklanjane, poput vukova, kako bi se povećala bezbednost ljudi.
Nakon evakuacije, međutim, priroda je počela da se vraća. Već u prvim sezonama napuštena polja su naselili glodari, čiji se broj naglo povećao zbog obilja hrane. Naučnici procenjuju da se ekosistem oporavio za svega pet godina. Vremenom je u zoni zabeleženo 15 vrsta sa Crvene liste (spisak koji sadrži popis ugroženih vrsta flore i faune kojima preti opasnost od izumiranja), a kasnije čak 19 retkih vrsta.
Ljudska intervencija nije u potpunosti izostala: Početkom 2000-ih u zonu je uvedeno više od 30 Prževalskih konja, sa idejom da pasu kontaminiranu travu. Njihova populacija se udvostručila već u prve četiri godine. U beloruskom delu zone bizoni se uspešno razmnožavaju od 1996. godine, dok se u Brjanskoj oblasti ponovo pojavljuju medvedi nakon dugog odsustva.
Područje je postalo utočište i za brojne ptice, uključujući orlove, sove, crne rode, kao i retke vrste poput velikog orla pegavca i orla belorepana. Prisustvo ovih ptica, koje se hrane ribom iz Pripjata, ukazuje na to da voda u reci nije značajno kontaminirana.
Danas se u zoni mogu videti jazavci, risovi, jeleni, srne, vidre, divlje svinje, kao i slepi miševi. Životinje koriste napuštene objekte - konji se sklanjaju u stare farme, a biljojedi se hrane plodovima iz napuštenih voćnjaka. Zabeležen je i slučaj ženke losa koja je ušla u napušteno naselje i sakrila svoje mladunce od vukova.
Iako je zračenje i dalje opasno za ljude, mnoge životinje su se prilagodile. Čak se uočavaju i određene prednosti: Vukovi u ovoj zoni pokazuju manju sklonost ka raku, dok ptice imaju povećan nivo antioksidanata, što deluje kao zaštitni mehanizam.
Istovremeno, vegetacija se širi i igra ključnu ulogu u zadržavanju radioaktivnih čestica. Odnos različitih vrsta drveća takođe je važan - kombinacija breze i bora smanjuje akumulaciju izotopa poput stroncijuma-90 i cezijuma-137. Ipak, naučnici su primetili deformacije, poput iskrivljenih stabala i neobično velikih listova.
U zoni su pronađeni i mutirani organizmi, ali uglavnom među nerazvijenim jedinkama. Kod poljskih miševa, na primer, otkriveni su deformisani fetusi koji najčešće ne prežive. Kod živih životinja, najčešća anomalija je albinizam. U bazenu za hlađenje reaktora uhvaćen je albino amur, a somovi koji tamo žive dostižu velike dimenzije - ali ne zbog radijacije, već zato što nemaju prirodne neprijatelje i rastu tokom celog života.
Promene su uočene i kod potomaka domaćih životinja: divlje krave daju manje mleka, ali su teže i žive duže. Pojavljuju se i takozvani "losovi ubice", sa neobičnim rogovima koji mogu biti opasni tokom parenja, iako se takve jedinke sreću i van zone.
Zanimljiv primer adaptacije je i crna gljivica koja ne samo da podnosi zračenje, već ga i koristi za rast - proces koji je nazvan radiosinteza. S druge strane, neke vrste, poput valjkastih crva, ostale su genetski nepromenjene, bez uočenih mutacija.
Ipak, nisu sve vrste opstale - bele rode su nestale jer postaju plen orlova. U ovakvim uslovima, prirodna selekcija deluje brže: Slabiji ne preživljavaju, dok se jače jedinke prilagođavaju. Jedan od primera je istočna šumska žaba, koja je vremenom potamnela, a tamna boja, zahvaljujući melaninu, štiti je od zračenja.
Ostaje otvoreno pitanje šta je glavni uzrok ovih promena - samo zračenje ili i dolazak novih populacija u napuštene prostore. Poznato je da zračenje slabi imuni sistem, posebno kod biljaka, što ih čini podložnijim štetočinama, a mikroorganizmi u takvim uslovima brže razmenjuju gene. Ipak, neka istraživanja pokazuju da, iako zračenje deluje na ćelijskom nivou, ne mora nužno uticati na sposobnost razmnožavanja.
Interesantno je da, u odsustvu ljudi, priroda se ne vraća u prvobitno stanje, već stvara novu ravnotežu.