Od 5. do 12. oktobra 2026. godine u Stokholmu i Oslu biće objavljeni dobitnici Nobelovih nagrada. Ceremonija dodele održaće se 10. decembra, na godišnjicu smrti Alfreda Nobela, švedskog naučnika i pronalazača koji je osnovao Nobelove nagrade - a više od jednog veka Nobelovih nagrada donelo je i brojne zanimljivosti koje se kriju iza imena dobitnika.
Prema zvaničnom veb-sajtu posvećenom Nobelovim nagradama, između 1901. i 2025. godine dodeljeno je 633 nagrade. Pošto su neki laureati nagrađivani više puta, lista trenutno obuhvata 990 pojedinaca, među kojima je 68 žena, kao i 28 organizacija. Među dobitnicima je 28 ruskih i sovjetskih naučnika, pisaca, javnih i političkih ličnosti, uključujući i one koji su se školovali u Rusiji i naknadno stekli državljanstvo.
Najmlađi i najstariji dobitnici
Prosečna starost dobitnika je 60 godina. Najmlađa dobitnica bila je sedamnaestogodišnja pakistanska aktivistkinja za ljudska prava Malala Jusafzai, koja je Nagradu za mir dobila 2014. godine, kada je imala 17 godina.
Najstariji laureat bio je američki naučnik Džon Gudinaf, koji je Nagradu za hemiju dobio 2019. godine u 97. godini, a preminuo je 2023. godine. Od živih dobitnika, najstariji je američki naučnik Džon Hopfild, laureat Nagrade za fiziku 2024. godine, koju je dobio u 91. godini.
Više od jedne nagrade
Nekoliko ljudi je Nobelovu nagradu osvojilo dva puta. Marija Sklodovska-Kiri dobila je Nagradu za fiziku 1903. i Nagradu za hemiju 1911. godine i ostaje jedini laureat koji je nagrađen u dve različite naučne kategorije.
Lajnus Poling osvojio je Nagradu za hemiju 1954. i Nagradu za mir 1962. godine, dok je Džon Bardin dva puta dobio Nagradu za fiziku, 1956. i 1972. godine. Frederik Sanger i Bari Šarples dva puta su osvojili Nagradu za hemiju - Sanger 1958. i 1980, a Šarples 2001. i 2022. godine.
Međunarodni komitet Crvenog krsta dobio je Nagradu za mir 1917, 1944. i 1963. godine, dok je Kancelarija Visokog komesarijata Ujedinjenih nacija za izbeglice nagrađena 1954. i 1981. godine.
Porodični uspeh
Među dobitnicima Nobelove nagrade ima i mnogo rođaka. Nagradu je osvojilo šest bračnih parova: Marija Sklodovska-Kiri i Pjer Kiri 1903. godine za fiziku, Iren Žolio-Kiri i Frederik Žolio 1935. za hemiju, Gerti i Karl Kori 1947. za fiziologiju ili medicinu, Gunar Mirdal 1974. za ekonomiju i Alva Mirdal 1982. za Nagradu za mir, kao i Maj-Brit i Edvard Mozer 2014. za fiziologiju ili medicinu i Ester Diflo i Abhidžit Banerdži 2019. za ekonomiju.
Sedam puta su očevi i sinovi osvajali Nobelovu nagradu, među njima i fizičari Nils i Oge Bor, koji su je dobili 1922. i 1975. godine. Jednom su nagradu osvojili oba roditelja i njihova ćerka - Marija Sklodovska-Kiri, Pjer Kiri i Iren Žolio-Kiri. Nagrađena su i braća Jan Tinbergen (1969. za ekonomiju) i Nikolaas Tinbergen (1973. godine za medicinu).
Kako su laureati koristili novčani deo nagrade
Laureati tradicionalno doniraju novčani deo nagrade za unapređenje nauke ili u dobrotvorne svrhe. Ipak, veb-sajt Nobelove nagrade navodi i primere drugačije upotrebe novca.
Albert Ajnštajn, koji je Nobelovu nagradu za fiziku dobio 1921. godine, deo novca dao je za izdržavanje svoje prve supruge Mileve Marić i njihova dva sina.
Ivan Bunjin je novčani deo Nagrade za književnost iz 1933. godine potrošio na društvene događaje i pomoć ruskim emigrantima u Francuskoj. Dobitnici Nagrade za hemiju iz 1993. godine, Amerikanac Filip Šarp i Britanac Ričard Roberts, novac su iskoristili za kupovinu istorijske kuće, odnosno izgradnju kriket terena.
Nemačko-američki biolog Ginter Blobel, dobitnik Nobelove nagrade za fiziologiju i medicinu 1999. godine, donirao je sredstva za restauraciju sinagoge i crkve u Drezdenu. Nemački fizičar Volfgang Keterle, dobitnik Nobelove nagrade 2001. godine, deo svog novčanog iznosa donirao je za obrazovanje svoje dece.
Turski pisac Orhan Pamuk, koji je nagradu osvojio 2006. godine, otvorio je muzej u Istanbulu koji prikazuje predmete iz svakodnevnog života zemlje u drugoj polovini 20. veka.
Ko je odbio Nobelovu nagradu
Neki laureati su odbili da prime nagrade. Među njima su bili nemački naučnici Rihard Kun, koji je 1938. godine dobio Nagradu za hemiju, kao i Adolf Butenant i Gerhard Domagk, koji su 1939. godine nagrađeni za hemiju, odnosno fiziologiju i medicinu. Oni su bili primorani da odbiju priznanja jer je primanje Nobelovih nagrada bilo zabranjeno u nacističkoj Nemačkoj. Sva trojica su posle završetka Drugog svetskog rata mogla da dobiju diplome i medalje.
Francuski romanopisac i filozof Žan-Pol Sartr odbio je Nagradu za književnost 1964. godine. U zvaničnom pismu Nobelovom komitetu naveo je "lične razloge" za svoju odluku, pošto je dosledno odbijao sve zvanične nagrade.
Vijetnamski političar, predstavnik Severnog Vijetnama, Le Duk Tho, koji je 1973. godine zajedno sa američkim državnim sekretarom Henrijem Kisindžerom nagrađen Nagradom za mir za njihove napore da zaključe sporazum o obnavljanju mira u Vijetnamu, takođe nije prihvatio nagradu jer su se vojne akcije u zemlji nastavile, prenosi agencija TASS.