Iranska kriza koja je nastala posle američkog napada na ovu zemlju, preti da izazove svetsku krizu. Međutim, za sada se kreće u granicama kontrolisanog sukoba. Kao glavni razlog za izraelsko-američku agresiju na Iran obično se navodi pretnja koja proizlazi iz iranskog nuklearnog programa. U pitanju je pre svega egzistencijalna pretnja za državu Izrael.
Nije da i sam Iran različitim izjavama i delovanjem nije tome dao povoda, ali čini se da glavna stvar nije u tome, već da glavni uzrok napada na Iran javnosti ostaje donekle sakriven. Kao što je govorio Heraklit, priroda voli da se skriva.
Čini se da je pravi uzrok američkog napada na Iran ono što je od ključne važnosti za očuvanje američke svetske hegemonije – petrodolar. Amerikanci su zapravo bili prinuđeni da se upuste u ovako rizičan poduhvat, kao što su se pre toga angažovali u Libiji 2011. godine – kada su praktično omogućili linčovanje Gadafija – i nedavno u Venecueli, kada su kidnapovali legalno izabranog predsednika Nikolasa Madura.
I Gadafi i Maduro nisu hteli da prodaju naftu samo za dolare. To je bio njihov najveći greh.
Iran je prosto došao na red. On je veliki proizvođač nafte, a naftu takođe ne želi da prodaje samo u dolarima, što čine sve ostale zemlje Persijskog zaliva. Iran, dakle, nije u sistemu petrodolara i zato ne pripada američkoj sferi uticaja. Nasuprot tome, on pripada organizaciji BRIKS, a jedan od glavnih ciljeva te organizacije jeste dedolarizacija sveta. Iran kao veliki proizvođač nafte u tome igra veoma važnu ulogu.
Nije se slučajno desilo da iranski zvaničnici daju izjavu da kroz Ormuski moreuz mogu da prođu tankeri koji naftu plaćaju u kineskim juanima. U tom pogledu u ovom sukobu važna je i uloga Rusije i Kine kao moćnih saveznika Irana. Iran je u stanju da pruža ovakav, aktivan, uporan i žestok otpor, i zato što ima podršku Rusije i Kine, ali pre svega što je i sam uspeo da izgradi kapacitete za ovih 47 godina postojanja Islamske republike.
Sa druge strane, Iran je stara država sa milenijumskim kontinuitetom postojanja. Amerikanci, pa i sam Tramp možda nisu u stanju da to razumeju — dugo postojanje neke civilizacije.
Šta je petrodolar i zašto je tako važan za Sjedinjene Američke Države?
U pitanju je specifična simbioza nafte i dolara koja utiče na cenu skoro svega što kupujemo. To je na neki način ona smitovska nevidljiva ruka tržišta. Petrodolar ili naftni dolar nastao je na osnovu dogovora Sjedinjenih Država i Saudijske Arabije 1974. godine. On je zamenio zlatni dolar, čije nestajanje je obelodanio tri godine ranije američki predsednik Nikson, i time na neki način ukinuo dogovor iz Breton Vudsa.
Do početka Velikog rata Britanija je bila lider u svetskim trgovinskim operacijama, a funta je važila, uslovno rečeno, za svetsku rezervnu valutu. Međutim, po završetku rata situacija se značajno promenila. Evropske sile oslabile su zbog aktivnog učešća u ratu, a potrebu za novcem kojim su finansirana ratna dejstva rešavale su kreditima koje su uzimale od Sjedinjenih Američkih Država kojima su tim novcem plaćale naoružanje. Zahvaljujući tome SAD su preuzele liderstvo u svetskoj ekonomiji. Posle Drugog svetskog rata, gotovo po istom principu, Amerikanci su učvrstili svoje liderstvo i postali su skoro neprikosnoveni.
U uslovima kada se u američkim trezorima nalazilo oko tri četvrtine svetskih rezervi zlata u julu 1944. godine dolazi do čuvene konferencije u Breton Vudsu na kojoj je, između ostalog, dogovoreno sledeće:
američki dolar postaje svetska valuta
stabilnost dolara obezbeđuje se tako što se on vezuje za zlato po paritetu — 35 dolara za 1 uncu zlata.
Tako je nastala svetska hegemonija dolara, koji je najpre imao zlatnu podlogu, a danas umesto zlata, na jedan vrlo specifičan način tu ulogu ima nafta.
Kako je došlo do te promene?
Ekonomski oporavak evropskih zemalja, pre svega Nemačke i Francuske sa jedne strane i Japana sa druge, donekle je ugrozio američku ekonomsku dominaciju i smanjilo potražnju za dolarom. Kako bi sačuvale svoju poziciju, Sjedinjene Države počele su da štampaju novac bez pokrića u zlatu. Time je došlo do kršenja dogovora iz Breton Vudsa.
Dolar je sredinom 60-ih godina prestao da ima zlatnu podlogu, a time je došlo i do pada njegove vrednosti. Prva je reagovala Francuska, koja je 1965. godine povukla svoje zlato iz američkih trezora. Onda su to počele da čine i druge države, tako da je količina zlata u američkim trezorima vrlo brzo smanjena za oko 50 odsto. Situacija je postala neodrživa i zato je 1971. došlo do tzv. Niksonovog šoka – dolar više nema zlatnu podlogu. Međutim i dalje je ostao svetska valuta, pošto je je poverenje u dolar opstalo zbog snage američke ekonomije.
Ipak, takvo stanje nije bilo održivo dugoročno. Sjedinjene Američke Države napravile su strateški dogovor sa Saudijskom Arabijom 1974. godine. Dogovor je podrazumevao da Saudijci svim kupcima bez izuzetka prodaju svoju naftu isključivo u američkim dolarima. Zauzvrat, Saudijska Arabija dobila je američku vojnu zaštitu. I tako je nastalo ono što nazivamo petrodolar, tj. nafta je na jedan specifičan, može se reći genijalno smišljen način, postala podloga vrednosti američke valute.
Posle Saudijske Arabije, kao glavnog igrača u OPEK-u, to su učinile i ostale zemlje koje proizvode naftu. Zašto je ovo važno? Zbog toga što bilo koja zemlja da bi kupila naftu, prvo je morala da nabavi dolare, tako što bi ili trgovala sa Sjedinjenim Državama ili na globalnom tržištu kupovala dolare. Tako je nastala ogromna potražnja za dolarima koja je Ameriku učinila finansijskom supersilom. A finansijska moć uslovila je i političku moć.
Dakle, Tramp je u pravu da se sva američka moć zasniva na naftnom dolaru. Zato je morao da napadne Iran, koji je jedina zemlja u Persijskom zalivu koja nije u tom sistemu i dugoročno igra veoma važnu ulogu u dedolarizaciji sveta za koju se zalaže BRIKS.
Sva vojna moć Sjedinjenih Država nestala bi ako bi nestao petrodolar, jer Amerikanci ne bi mogli da finansiraju svoju vojnu i ratnu mašineriju. Takođe, Iran je pokazao još jednu veoma važnu stvar: da Amerikanci već sad ne mogu da ispune svoj deo dogovora iz 1974. godine, koji se tiče vojne zaštite zemalja proizvođača nafte na Bliskom istoku.