Nije prošla ni puna godina od Titove smrti, a na Kosovu i Metohiji je puklo. Oni koji su tih godina živeli na Kosmetu svedoče da je atmosfera bila takva da je bila potrebna samo iskra da sve bukne, i – buknulo je.
Počelo je uveče, 11. marta 1981. godine u menzi Univerziteta u Prištini, zbog, navodno loših studentskih obroka. Naredni dani i nedelje pokazali da je to, ustvari, bio samo povod, da su i uzroci i zahtevi bili mnogo dublji, duboko u sferi politike i zahteva da Kosovo i Metohija, umesto pokrajine u sastavu Socijalističke Republike Srbije, postane republika u sastavu Socijalističke Federativne Republike Jugoslavije, da se zatim otcepi u samostalnu državu, da se na taj način postave temelji onoga čemu smo svedoci danas.
Ne treba mnogo promišljanja za zaključak da je 11. marta 1981. godine pod teretom aktuelnih, zapaljen fitilj budućih događaja, ne samo u Srbiji, nego i u tadašnjoj SFRJ, sporogoreći fitilj koji je potpalio bombu koja će svom silinom eksplodirati desetak ili dvadeset godina kasnije.
Iz studentske menze, te večeri, studenti su oko 21 sat izašli na ulicu, sporedni prolazi oko Ulice maršala Tita ubrzo su blokirani od strane policije, grupe demonstranta razbijene su tek oko pet ujutru, upotrebom suzavca i pendreka.
"Demonstracije su počele kao socijalni nemiri ali, postoje i dokazi da je događaj bio insceniran. Postojali su problemi u menzi, problemi u životu studenata, svi su ih bili svesni, ali je izvesno da je jedna grupa studenata koja je imala veze sa ilegalnim albanskim separatističkim pokretom odlučila da inicira incident u menzi, i taj incident je odmah te večeri prerastao u masovne demonstracije studenata. Te prve večeri, demonstranti su zaista u najvećoj meri bili studenti, čak je među njima bilo i Srba. Ali, među njima i pripadnika ilegalnog separatističkog albanskog pokreta koji su pokušavali da diktiraju parole", objašnjava za RT Balkan istoričar Petar Ristanović, viši naučni saradnik Instituta za srpsku kulturu u Leposaviću.
Već te prve noći intervenisala je policija, sutradan je pokrajinsko rukovodstvo osudilo nerede, na trenutak se mislilo da su protesti razbijeni, ali su oni tek narednih dana buknuli svom snagom.
Samo pet dana kasnije, 16. marta u konaku Pećke patrijaršije podmetnut je požar, na tri mesta u potkrovlju na razdaljini od po desetak metara. Izgoreli su ceo konak sa kapelom, patrijarhovim odajama, sestrinskim sobama, radionicama i magacinom, kao i veliki broj ikona i izuzetno vrednih bogoslužbenih knjiga.
Vatrogasne službe iz Peći umesto da pomognu u gašenju požara, više su učestvovale u sabotažama, dolazeći na mesto gde je besnela vatra sa praznim cisternama pa je požar besneo do večeri, kada je konak potpuno izgoreo.
Naredni dani doneli su nove žestoke sukobe. U Prizrenu su 25. marta učenici kamenovali Učiteljsku školu, u Suvoj Reci srednjoškolci su kamenicama napali policijske snage. Sutradan, 26. marta u Prištini, na ulici bilo je više od hiljadu studenata koji su iz studentskog grada krenuli ka centru gde je organizovan doček štafete mladosti, prve posle Titove smrti. Došlo je do novog sukoba policije i demonstranata koji su nosili Titove slike. Povređeno je više od 30 osoba.
Pretposlednjeg dana marta studenti više fakulteta u Prištini stupaju u štrajk, 1. aprila kreće novi talas protesta.
Uz studente, na ulice izlaze i radnici Fabrike amortizera, Elektroprivrede Kosova, građevinske fabrike "Ramiz Sadiku".
U Prištini, Podujevu, Vučitrnu, Lipljanu, Kosovskoj Mitrovici, Glogovcu i Podujevu uveden je policijski čas od 20 uveče do pet sati ujutru, zabranjeno je okupljanje više od pet osoba na jednom mestu.
Poginula su i dvojica Albanaca koji su učestvovali u sukobu sa policijom.
"Bilo je pokušaja podizanja barikada pred specijalnim jedinicama policije koje su poslate iz centralne Srbije, neki Srbi su oteti, odnosno, demonstranti Albanci su ušli u njihove stanove sa idejom da ih uzmu za taoce da bi sprečili da policija prođe. Snage bezbednosti su to suzbile", nastavlja Ristanović.
Umesto kao separatizam, demonstracije su označene kao kontrarevolucija.
Po kosmetskim fabrikama pokrenuti su tihi štrajkovi, odnosi Srba i Albanaca postaju u mesecima i godinama koje su dolazile, sve hladniji. Kreće talas napada na Srbe, talas uvreda, pretnji, uništavanja imovine, fizičkih napada, paljevina, pljački. Naslutivši šta ih čeka, Srbi masovno počinju da prodaju imovinu, naročito u opštinama južno do Ibra. Mnogi od njih utočište će potražiti u većinski srpskim sredinama severno od Ibra, drugi u centralnoj Srbiji.
Mnoga sela i gradovi ostaće bez ijednog Srbina. Mimo zvanične politike i statistike, merodavni podaci govore o više desetina hiljada Srba koji su u tom periodu napustili Kosovo i Metohiju.
Po njemu, inicijalni studentski protest "vrlo brzo" pretvorio se u politički pokret, sa aktivistima "tajnih političkih organizacija".
"Albanske demonstracije 1981. su među ključnim događajima u političkoj istoriji Kosova. One su bile organizacija civilnog bunta i albanskog revolta kao jednog naroda koji je u Jugoslaviji bio pod političkom represijom i nedovoljno zastupljen, diskriminisan na nacionalnoj osnovi i privredno eksploatisan", napisao je Kurti, dodajući da su ti događaji bili "temelj" kasnijeg "organizovanja političkog pokreta" i "oružanog otpora" UČK, naglašavajući kontinuitet u borbi za prava Albanaca na Kosovu i Metohiji.
Prema rečima Petra Ristanovića, političko rukovodstvo Srbije iskoristilo je tada te demonstracije da progovori o stvarima o kojima do tada nisu smeli da govore, a to su odnosi republike i pokrajine i iseljavanje Srba.
"U Beogradu su za to znali, ali su bili slabiji, u federaciji su bili u defanzivi iz drugih razloga, pa ta pitanja nisu smeli da pokreću. Tek nakon demonstracija iz Beograda pokreću ta pitanja, zašto odnosi ne funkcionišu, kreće da se govori o iseljavanju Srba o čemu se znalo ali se nije pričalo. Ljudi na terenu su uplašeni, kreće masovno iseljavanje ali i organizovanje Srba. Od 1982. godine u Kosovu Polju izrasta pokret otpora Srba Kosova i Metohije", podseća Ristanović.
"Svi problemi koji su postojali pre 11. marta nakon toga su izbili na površinu. Situacija na Kosovu i Metohiji je bila neka vrsta katalizatora da se o tim problema progovori, da se o njima ne ćuti. Te demonstracije su otvorile mnoga pitanja o kojima se do tada šaputalo ali politički nije bilo oportuno da se o njima govori", kaže Ristanović.
Kada je reč o direktnim vezama između pobune na KiM 1981. godine i događaja koji su usledili, one su sasvim izvesne i lako dokazive.
"Postoji neka vrsta direktne veze, budući da može da se prati direktan kadrovski i idejni kontinuitet između tzv. OVK i nekih ljudi koji su bili uključeni i u demonstracije i u ilegalni separatistički pokret. Na primer, Hidajet Hiseni koji je kasnije bio jedan od lidera OVK bio je veoma eksponiran tokom demonstracija. Jedan od onih koji su bili uključeni u prve nemire 11. marta, koji su pokrenuli taj incident, bio je Ali Ljaići, koji je kasnije bio gradonačelnik Peći. Mnogo ljudi aktivnih u demonstracijama 1981. bili su aktivni i kasnije u ilegalnom albanskom separatističkom pokretu, i u OVK. Može da se kaže da su demonstracije u tom trenutku potvrdile da je separatistički pokret na Kosmetu i te kako živ i od tada mu je snaga samo rasla", zaključuje Ristanović.