Svet
Istorija ledenog Grenlanda: Od Erika Crvenog do Donalda grabljivog
SAD su za vreme Hladnog rata bez znanja lokalnih vlasti i stanovništva na ostrvu skladištile nuklearno naoružanje
Istorija ledenog Grenlanda duga je, za neke će to možda biti iznenađenje, više od 4.000 godina, a od prvog poznatog kolonizatora ostrva, sa Islanda proteranog ubice zvanog Erik Crveni, pa sve do Donalda Trampa, na ostrvu i oko njega se lovilo i izlovljavalo, uzgajalo, trgovalo…
Ukratko, Grenlanđani su ulagali mnogo napora da prežive, a potom i da svoju sudbinu preuzmu u sopstvene ruke, u čemu im SAD nisu bile od velike pomoći, budući da su najmanje dva puta do sada, u odnosima sa i prema ovom ostrvu, flagrantno zaobilazile zakon.
Prvi put, to se dogodilo kada su SAD na Grenlandu tajno uskladištila nuklearno naoružanje, mimo znanja lokalnih vlasti i stanovništva, a drugi put kada su, posredstvom predsednika Donalda Trampa, proklamovale nameru da ovo ostrvo anektiraju.
Prva kolonizacija
Grenland, inače najveće ostrvo na svetu, otuda, predstavlja jedan od najneobičnijih istorijskih i geopolitičkih prostora. Iako je geografski bliži Severnoj Americi nego Evropi, tokom više od hiljadu godina njegova sudbina bila je vezana za skandinavski svet.
Prve pridošlice na ostrvo su stigle oko 2.500. godine pre nove ere, a možda i nešto ranije, a svaki migracioni talas predstavljao je različite kulture.
Prvi su na ostrvo stigle predinuitske kulture, a nešto kasnije pojavila se kultura Inuita Tule (oko 1100. godine), iz koje je, tokom 12. i 13. veka, nastala kultura Inugsuk.
Naseobine Erika Crvenog
Godine 982. Norvežanin Erik Crveni, koji je, kako pouzdana enciklopedija "Britanika" navodi, bio proteran sa Islanda zbog ubistva, naseljava se na Grenlandu. U njegovo vreme nastala su naselja u blizini današnjeg Kakotorka i Nuka. Ova naselja mogla su, prema pomenutoj enciklopediji, da imaju populaciju između 3.000 do 6.000 ljudi na oko 280 farmi.
Hrišćanstvo je na Grenland stiglo u 11. veku, zahvaljujući Erikovom sinu Leifu Eriksonu. Episkopska katedra ustanovljena je na Grenlandu 1126. godine.
Od 13. veka, nordijski doseljenici počeli su da stupaju u kontakt sa sve većom inuitskom Tule kulturom, ali su vek kasnije nordijska naselja počela da propadaju, da bi tokom 15. veka potpuno nestala.
U okrilju Ujedinjenog kraljevstva Danske i Norveške
"Tokom 16. i 17. veka, holandski i engleski lovci kitova često su plovili morima oko Grenlanda, a ponekad su stupali u kontakt sa lokalnim stanovništvom. Međutim, nije bilo daljih pokušaja kolonizacije sve do 1721. godine, kada je Hans Egede, uz dozvolu Ujedinjenog kraljevstva Danske i Norveške, osnovao trgovačku kompaniju i luteransku misiju u blizini današnjeg Nuka, čime je ozvaničen pravi početak kolonijalne ere Grenlanda. Godine 1776. danska vlada preuzela je potpunu trgovinsku monopolu nad Grenlandom, a obale Grenlanda zatvorene su za strance", navodi "Britanika", uz napomenu da je evangelički luteranizam je zvanična religija i da je ispovedaju gotovo dve trećine stanovništva.
Pod zaštitom SAD za vreme nacističke okupacije Danske, autonomija od 1979. godine
Grenland se, prema istom izvoru, našao pod zaštitom SAD tokom nemačke okupacije Danske u Drugom svetskom ratu, a vraćen je Danskoj 1945. godine.
"Nakon rata, Danska je odgovorila na žalbe Grenlanđana u vezi sa upravljanjem ostrvom. Monopol Kraljevske trgovačke kompanije Grenlanda ukinut je 1951. godine, a nakon što je Grenland postao sastavni deo Kraljevine Danske 1953, sprovedene su reforme radi poboljšanja lokalne ekonomije, saobraćajnih sistema i obrazovnog sistema. Danska je 1. maja 1979. godine ostrvu dodelila autonomiju. Na početku 21. veka u Grenlandu je raslo nezadovoljstvo i podrška većoj kontroli nad spoljnim poslovima ostrva. To je delimično bilo izazvano sporazumom iz 2004. godine koji je omogućio SAD da modernizuju svoj sistem protivraketne odbrane u vazduhoplovnoj bazi Tule (danas Pitufik Spejs Bejs)", navodi pomenuta enciklopedija.
Grenland i američko nuklearno naoružanje
"Inuiti koji su bili prisilno iseljeni iz oblasti oko baze 1950-ih godina tužili su za pravo da se vrate, iznoseći svoje zahteve pred Evropskim sudom za ljudska prava. Neki Grenlanđani su bili oprezni prema nastavku američkog prisustva jer su SAD tokom Hladnog rata, bez znanja Grenlanda, skladištile nuklearne bombe na ostrvu, uprkos danskoj zabrani takvog naoružanja. Osim toga, 1968. godine američki vojni avion koji je nosio četiri vodonične bombe srušio se u blizini Tule", podseća "Britanika".
Prvi glasovi o nezavisnosti
Tada su se pojavili predlozi da Grenland proglasi nezavisnost od Danske, a partije koje su se zalagale za veću autonomiju ostvarile su izborne pobede u prvoj deceniji 21. veka.
U novembru 2008. godine, 76,22 odsto Grenlanđana izjasnilo se za veću autonomiju u odnosu na onu stečenu 1979. godine, što je i ostvareno.
U rukama centralne vlade ostala je spoljna politika i pitanje odbrane koje danas Tramp testira.
"Bezmalo devet desetina stanovnika Grenlanda prvenstveno su inuitskog porekla. Oni sebe identifikuju kao Kalalite (Zapadne Grenlanđane), Inguite (iz oblasti Tule) ili Iite (Istočne Grenlanđane), u zavisnosti od regiona iz kojeg potiču. U veoma su velikoj meri izmešani sa ranim evropskim doseljeničkim populacijama. Više od jedne desetine stanovništva čine Danci, od kojih je većina rođena u Danskoj", navodi "Britanika".
Čega na Grenlandu ima i koliko
Pitanje rudnih bogatstva ostrva je, uz vojno-geopolitičku poziciju, ključno pitanje. Ekonomija Grenlanda vekovima se oslanjala na ribarstvo i lov na foke, a od početka ovo veka oslanja se na turizam, a lokalna vlada, koja i dalje prima značajnu finansijsku pomoć od Danske, ima vodeću ulogu u privredi. Gotovo polovina radne snage zaposlena je u javnom sektoru.
Na ostrvu su, prema podacima koje je objavila "Britanika", pronađena ležišta kriolita, olova, cinka, srebra i uglja koja su eksploatisana 20. veka, a prvi rudnik zlata na ostrvu otvoren je 2004. godine. Istraživanja su otkrila i nalazišta gvožđa, uranijuma, bakra, molibdena, dijamanata i drugih minerala.
Prema proširenom sporazumu o samoupravi, koji je stupio na snagu 21. juna 2009. godine, Grenland je zadržao veći deo prihoda od nafte i mineralnih resursa. Takođe je preuzeo upravljanje gotovo svim unutrašnjim poslovima, a takozvani grenlandski jezik (zapadnogrenlandski ili grenlandsko-eskimski) zamenio je danski kao zvanični jezik uprave.
Prostor od velikog, prevelikog značaja
Koristeći finansijska sredstva iz Danske, vlada Grenlanda pruža građanima širok spektar socijalnih usluga. Besplatna zdravstvena zaštita je takođe dostupna stanovnicima ostrva. Ove socijalne usluge značajno su poboljšale zdravlje i životni standard meštana.
Grenland je tako od zemlje vikinških naseobina i inuitskih lovaca postao savremeni autonomni region pod danskom krunom, a u poodmaklom 21. veku i prostor od velikog, neko bi možda rekao prevelikog značaja.
Nije kao Kosmet...
Mnogi u Srbiji danas američku nameru da otrgnu Grenland od Danske porede sa slučajem Kosova i Metohije, što je samo delimično sličan slučaj.
Otimanjem Grenlanda od Danske, SAD bi prekršile međunarodno pravo baš kao što su ga prekršile u slučaju Kosmeta, ali predočena kratka istorija Grenlanda pokazuje da Danska na Grenlandu nije imala, i nema, dublje istorijsko, kulturno ili demografsko uporište, kao Srbija na Kosovu i Metohiji.
Odlukom da prizna nezakonito proglašenu nezavisnost "Kosova" od Srbije u aranžmanu SAD, Danska je unapred pucala u vlastiti teritorijalni integritet, dajući SAD odličnu startnu poziciju u predstojećim razgovorima ili pregovorima o Grenlandu.
Live
