Mađarska danas glasa na parlamentarnim izborima koji će pokazati ne samo ko će voditi zemlju, već i da li je moguće izazvati sistem koji je građen više od decenije - i to iznutra.
Na jednoj strani Viktor Orban, političar koji je obeležio savremenu mađarsku politiku, sa stabilnom partijskom infrastrukturom, disciplinovanim biračkim telom i jasno definisanom politikom. Na drugoj je Peter Mađar, čovek koji je do juče bio deo tog istog sistema bliskog Fidesu, a danas pokušava da se nametne kao njegov najglasniji kritičar.
Prvi obećava nacionalnu vladu koja će biti posvećena očuvanju suvereniteta i hrišćanskih vrednosti, dok drugi garantuje demokratske institucije, obračun sa korupcijom i bliskost sa evropskim partnerima. Prvi na svojoj strani ima Sjedinjene Američke Države, drugi Brisel.
Kako stvari stoje u anketama zavisi od toga iz čije su kuhinje ispitivanja izašla - Orbanovi tvrde da je pobeda njihova, Mađarovi su još pre neki dan obelodanili da imaju ne većinu - nego dve trećine poslaničkih mesta. Juče se oglasila i američka agencije "Meklohlan" i ona kaže da Fides vodi sa 42,6 odsto podrške, dok opoziciona stranka Tisa ima 37,3 odsto.
U mađarskom parlamentu ima 199 poslaničkih mesta, od kojih se 106 bira po većinskom, jednokružnom sistemu, a 93 po proporcionalnom sistemu sa stranačkih lista. Pravo glasa ima nešto više od 8,1 milion građana i analitičari prognoziraju visoku izlaznost.
Pored Orbanovog Fidesa i Mađarove Tise, još tri liste pokušavaju da osvoje mesta u parlamentu - Naša domovina, krajnje desna stranka Lasla Torockaja, Demokratska koalicija, levo liberalna partija Klare Dobrev i Partija dvoglavog psa, satirična stranka koja kritikuje i vlast i opoziciju.
Ipak, današnje izjašnjavanje u Mađarskoj svodi se na jedno pitanje: Orban ili Mađar kao izraz otpora Orbanu.
Od Soroševog stipendiste do njegovog najžešćeg protivnika
Politički put Viktora Orbana često se opisuje kao jedan od najvećih ideoloških zaokreta u savremenoj Evropi. Kao mlad, bio je liberalni aktivista i sada kao naslov iz rubrike "Verovali ili ne" zvuči podatak da je, nakon što je u Budimpešti diplomirao pravo, bio stipendista fondacije Džordža Soroša i tako nastavio školovanje na Univerzitetu u Oksfordu. Jer, decenijama kasnije, Orban je postao jedan od najglasnijih kritičara upravo modela politike i uticaja koji se povezuje sa Sorošem.
Šta više, nekadašnji stipendista je taj koji će Sorošu i to usred rodne Mađarske doći glave. Naime, 2018. tamošnja vlada je usvojila set zakon "Stop Sorošu", usmeren protiv organizacija koje se bave migracijama i pravima izbeglica. Posle toga je Fond za otvoreno društvo, tvrdeći da je onemogućen njihov rad, obustavio aktivnosti u zemlji, dok je Sorošev Centralnoevropski univerzitet emigrirao u Austriju. Međutim, prema podacima NVO bliskih Orbanu, 153 organizacije u Mađarskoj ili koje se bave Mađarskom i dalje primaju novac od Soroša na ovaj ili onaj način.
Od 2010. godine, od kada se neprekidno nalazi na čelu mađarske vlade, Orban je zemlju pozicionirao kao suverenistički model unutar EU - državu koja granice drži zatvorenim za migrante, ekonomiju otvorenom, a politiku daleko od spoljnog diktata.
Razvod koji je postao politički program
Za razliku od Orbana, čiji se politički zaokret odvijao tokom godina, uspon Petera Mađara vezan je za nagli i lični prekid.
Njegov politički razlaz sa sistemom vremenski se poklapa sa privatnim - razvodom od Judit Varge, nekadašnje ministarke pravde i jedne od najbližih saradnica Viktora Orbana. Upravo nakon tog razlaza 2024. godine, Mađar izlazi u javnost sa oštrim optužbama na račun vlasti, koristeći i informacije do kojih je dolazio više kao suprug, a manje kao neko iz vlasti, budući da nikada nije pripadao Orbanovom najužem krugu saradnika.
Pošto je obelodanjeno da je predsednica Mađarske Katalin Novak pomilovala čoveka koji je bio osuđen jer je pomogao u prikrivanju seksualnog zlostavljanja maloletnika u jednoj ustanovi, Mađar postaje jedan od najglasnijih kritičara sistema.
Od tada pa nadalje tvrdi da se odluke donose u uskom krugu ljudi, bez stvarne institucionalne kontrole. Kune se da su pravosuđe, regulatori i državni aparat pod jakim uticajem Fidesa, da državni poslovi često završavaju kod ljudi bliskih vlasti, sve vreme nastupajući kao insajder.
Zato mu se često zamera da nije prezao da privatno znanje pretvori u političko oružje - kao bivši suprug i kao bivši saveznik sistema koji danas napada.
Ali Mađarova prednost je upravo u tome što sistem poznaje iznutra. On govori jezikom koji uspeva da privuče deo razočaranih glasača. Međutim, za razliku od Orbana, još nema izgrađenu političku strukturu, niti jasno profilisan program. Njegova podrška u velikoj meri počiva na nezadovoljstvu i ličnom autoritetu, što otvara pitanje njegove dugoročne održivosti.
Na društvenim mrežama se povlači zanimljiva paralela: kao što je Orban nekada politički izrastao iz sistema i fondacija koje je kasnije odbacio i kritikovao, tako se danas i Mađar pojavljuje kao neko ko iznutra izaziva Orbanov model vlasti.
Izbori sa širim značenjem
Za Evropsku uniju, koja se svim silama trudila da Orbanu pomrsi konce, od današnjeg raspoloženja Mađara zavisi hoće li Mađarsku vratiti u politički stroj Evropske unije. Za Sjedinjene Američke Države ishod izbora je pitanje da li će se MAGA politički obrazac održati na evropskom kontinentu.
A za nas izborni rezultat je važan jer pokazuje da li gubimo ili i dalje imamo prijatelja koji će u Briselu štiti interes Srbije i Republike Srpske.
Na papiru, ovo je izbor između vlasti i izazivača. U stvarnosti, Mađarska bira između već poznatog sistema - sa svim njegovim prednostima i manama - i pokušaja da se taj sistem promeni iznutra. Ali bez jasnog odgovora šta dolazi posle.