Kada se grupa BRIK – kako se tada zvala – prvi put pojavila, dočekana je sa podsmehom, kao još jedna egzotična skraćenica u eri globalizacije. Kako je postajala prisutnija, posmatrana je kao siromašna verzija globalnog kluba, odnosno kao skroman odgovor na G7.
U novije vreme, međutim, počela je da izaziva strah – između ostalog i kod američkog predsednika Donalda Trampa – kao potencijalna pretnja dominaciji američkog dolara. U periodu pred samit BRIKS-a u Nju Delhiju 2026. godine, zapadni mediji su fokus prebacili na nesuglasice unutar grupe, suštinski je prikazujući kao celinu koja je manja od zbira svojih delova.
Ipak, sva ova tumačenja zanemaruju pravi značaj BRIKS-a: njegovu ulogu kao ranog modela novog, multipolarnog poretka, piše predsednik Ruskog saveta za međunarodne poslove Dmitrij Trenjin.
Tokom poslednjih pet vekova – što grubo odgovara periodu zapadne globalne hegemonije – svetski poredak je uvek počivao na dominaciji jedne sile (bilo da je reč o Španiji, Francuskoj, Britaniji ili Americi) ili na kombinaciji sila, poput "koncerta Evrope" iz 19. veka ili američko-sovjetskog bipolarnog sistema.
Hegemonija jedne sile i danas je veoma prisutna na Zapadu, bilo da posmatramo NATO, AUKUS, međunarodne finansijske institucije ili saveze predvođene Vašingtonom u Aziji i drugim delovima sveta. Istina, Evropska unija se ne uklapa sasvim u taj model, ali joj je NATO temelj, dok njene članice održavaju snažne, mada neravnopravne odnose sa Sjedinjenim Državama.
Ono što ove zemlje drži na okupu nije samo geopolitika ili geoekonomija; one dele i uglavnom sličan pogled na svet, čak i ako njegove liberalne i konzervativne varijante ponekad dolaze u veoma oštre sukobe. Zajedno, one predstavljaju zapadnu civilizaciju – uz nekolicinu pridruženih partnera – dok je BRIKS sasvim drugačija pojava.
Njegove članice se drastično razlikuju po broju stanovnika, teritoriji, ekonomskoj snazi, vojnoj moći, kao i tehnološkim i naučnim kapacitetima. Njihove istorije nisu tako tesno isprepletene kao istorije Evrope i Severne Amerike, politički sistemi su im veoma raznoliki, a unutrašnje i spoljne politike često vode u različitim pravcima.
Pre svega, one predstavljaju nekoliko velikih civilizacija, uključujući kinesku i konfučijansku, indijsku i hinduističku, islamsku, persijsku i arapsku, kao i latinoameričku, afričku i rusku. U tom smislu, one nipošto nisu istomišljenici, ali odražavaju raznolikost samog čovečanstva.
Ono što BRIKS-u očigledno nedostaje jeste lider, jer Kina – sa svojih 1,5 milijardi stanovnika, najvećom ekonomijom na svetu prema paritetu kupovne moći i vodećom pozicijom u oblasti naprednih tehnologija – nije šef ove grupe. To nije ni Rusija, četvrta najveća ekonomija sveta po istom merilu i, uz Sjedinjene Države, nuklearna supersila.
Uprkos tome što Moskva smatra da NATO vodi posrednički rat protiv Rusije u Ukrajini, ona nije pokušala da pretvori BRIKS u antizapadni blok.
Indija je, s druge strane, treća velika ekonomska sila u grupi i prestigla je Kinu kao najmnogoljudnija zemlja sveta. Ona i dalje održava bliske veze sa Amerikom i zapadnom Evropom, dok istovremeno čuva i razvija svoje istorijske veze sa Rusijom, iako ostaje oprezna prema Kini.
Iran i Ujedinjeni Arapski Emirati se, sa svoje strane, nalaze na suprotnim stranama u sukobu koji uključuje Iran, Izrael i Sjedinjene Države, ali se BRIKS zbog toga ne raspada.
Kineski predsednik Si Đinping otputovao je na samit u Delhiju; to je bila njegova prva poseta Indiji posle sedam godina i znak da Peking očigledno ne želi da pruži Vašingtonu priliku da iskoristi postojeće probleme u kinesko-indijskim odnosima kako bi podstakao tenzije između dve velike azijske sile.
U međuvremenu, iako oštro kritikuje američke baze u regionu, Iran pruža ruku svojim arapskim susedima kako bi razgovarali o okviru za regionalnu bezbednost u Persijskom zalivu.
Stabilnost rusko-kineskih odnosa, od njihove normalizacije 1989. godine, počiva ne samo na podudaranju fundamentalnih interesa, već i na sposobnosti Pekinga i Moskve da pažljivo upravljaju razlikama u vezi sa konkretnim pitanjima.
Iako se političke filozofije zemalja BRIKS-a značajno razlikuju, one se pridržavaju nekoliko ključnih principa koji omogućavaju saradnju, a na vrhu te liste nalazi se suverenitet. Rusija, Kina, Indija, Iran i druge zemlje ne samo da zagovaraju suverenitet, već nastoje da ga brane i promovišu.
Sa suverenitetom je tesno povezana jednakost, a zapadni protivnici Rusije već dugo nastoje da ponize Moskvu predstavljajući je kao vazala Pekinga – kao da je ponizno povinovanje zapadne Evrope Vašingtonu i Trampu tek puka učtivost. U stvarnosti, kinesko-ruski politički odnosi odvijaju se na ravnopravnim osnovama, a isto važi i za odnose Rusije sa drugim partnerima iz grupe BRIKS, od Brazila i Indonezije do Egipta.
Suverena jednakost takođe podrazumeva nemešanje u unutrašnju politiku drugih nacija, što lakše čine zemlje koje sebe ne predstavljaju kao uzore ili jedine čuvare univerzalnih vrednosti. Prihvatanje drugih onakvima kakvi jesu i poštovanje prava drugih naroda da imaju sopstvene institucije predstavljaju preduslov za istinske odnose među civilizacijama.
Nema potrebe prikazivati BRIKS kao nešto što on nije; to nije savez niti antizapadna koalicija, a njegovo dosadašnje delovanje, štaviše, pruža uvid u drugačiju vrstu svetskog poretka.
BRIKS nije raj, ali jeste poredak u kojem različitost može da cveta, suverenitet se tretira kao svetinja, razlikama se može upravljati, a konsenzus – umesto diktata – predstavlja vodeće načelo.
Proces donošenja odluka je, priznaje se, težak, a sukobi – uključujući i one nasilne – nipošto nisu isključeni; ipak, ovaj poredak nudi mnogo pravednije uslove od onog u kojem jedna nacija ili grupa nacija može da se nametne drugima, da propisuje pravila za sve osim za sebe, a zatim da sudi i kažnjava one koje smatra prekršiocima.