Boris Radaković u " Relativizaciji": Zašto Sarajevu smeta podsećanje na decu sa Kozare?
Do sada smo imenom i prezimenom evidentirali više od 13.000 dece sa područja Kozare, starosti od rođenja do 15 godina, koja su izgubila život od 1941. do 1945. godine, rekao je gost "Relativizacije" Boris Radaković
Istoričar i kustos Memorijalnog muzeja na Mrakovici, u okviru Nacionalnog parka "Kozara" Boris Radaković, govorio je u emisiji "Relativizacija" Ljiljane Smajlović o ovogodišnjem obeležavanju godišnjice Kozaračke bitke, reakcijama koje je to obeležavanje izazvalo, stradanju civila u Drugom svetskom ratu i posledicama ustaškog genocida nad Srbima.
Smajlovićeva je primetila da je deo bošnjačke javnosti negativno reagovao na to što je Republika Srpska ove godine obeležila stradanje na Kozari 11. jula, na dan kada se u Potočarima obeležava stradanje Bošnjaka.
Radaković je objasnio da Vlada Republike Srpske organizuje centralnu manifestaciju "Dan bitke na Kozari", dok je Nacionalni park "Kozara" domaćin obeležavanja u memorijalnoj zoni.
"Do sada se obeležavanje uglavnom održavalo 4. jula ili oko tog datuma, ali je ove godine pomereno na 11. jul. Pretpostavljam da je razlog to što se 4. jula obeležavalo stradanje Srba u Podrinju u Bratuncu, pa je jedan vikend bio posvećen tom događaju, a naredni Kozari", rekao je gost "Relativizacije".
Prema njegovim rečima, ne postoji razlog da se obeležavanje stradanja žrtava tumači kao provokacija.
"Ne može odavanje pošte žrtvama da bude uvreda ni provokacija", ocenjuje istoričar.
Podsetio je da su se i u Brčko distriktu vodile polemike povodom izbora datuma sećanja, jer su pojedine bošnjačke organizacije smatrale da se različita stradanja ne mogu obeležavati istog dana.
"Oni koji se zalažu za jedinstvenu BiH trebalo bi da razumeju da jedan datum može da doprinese pomirenju naroda, a ne novim podelama. Ne vidim razlog da se tome protive", istakao je Radaković.
Do sada potvrđeno da je više od 13.000 kozarske dece stradalo u NDH
Govoreći o stradanju dece na Kozari i u logorima NDH, Radaković je naveo da on, i još dvoje kolega iz Memorijalnog muzeja, godinama prikupljaju podatke o stradalim civilima i partizanima.
Naglasio je da tokom same kozarske ofanzive nije stradao veliki broj civila, već da su najveće žrtve nastale kasnije, u logorima i na brojnim stratištima širom NDH od 1941. do 1945. godine.
"Do sada smo imenom i prezimenom evidentirali više od 13.000 dece sa područja Kozare, starosti od rođenja do 15 godina, koja su izgubila život od 1941. do 1945. godine", naveo je Radaković.
Kako je dodao, više od 90 odsto stradale dece bili su Srbi, zatim Romi, a potom pripadnici drugih naroda.
Posebno je naglasio da su Srbi, Jevreji i Romi u NDH bili žrtve genocida, dok se stradali pripadnici drugih naroda, poput Hrvata, muslimana i Čeha, smatraju ratnim civilnim žrtvama.
"Ta tri naroda bila su predviđena za istrebljenje. Zločini su počinjeni i nad pripadnicima drugih naroda, ali su stradanja Srba, Jevreja i Roma bila deo sistematskog plana uništenja", naglasio je Radaković.
Objašnjavajući pojam genocida, Radaković je istakao da on podrazumeva nameru da se uništi jedna nacionalna, verska ili etnička zajednica, uključujući njen reproduktivni potencijal.
Prema njegovim rečima, među civilnim žrtvama Kozare više od 40 odsto činile su žene i deca.
"Blizu trećine svih civilnih žrtava Kozare bila su deca mlađa od 15 godina", istakao je Radaković.
Iako su razmere zločina, kako kaže, dobro dokumentovane, ističe da stradanje srpskog naroda u NDH ni pred jednim sudom nije pravosnažno kvalifikovano kao genocid.
"U Jugoslaviji niko nije osuđen za genocid, iako su postojali i razmere zločina i plan istrebljenja Srba, Jevreja i Roma. Upravo postojanje takvog plana predstavlja ključni element genocida", naveo je gost "Relativizacije".
Posledice genocida
Govoreći o etničkoj strukturi Prijedora, Radaković je naveo da je prema procenama kraljevske komisije iz 1939/1940. godine na tom području živelo oko 65.000 stanovnika. Većinu su činili Srbi, muslimana (sa malim M) je bilo oko 18.000, Hrvata između 5.000 i 6.000, uz manji broj Čeha i Ukrajinaca.
On je podsetio da su prema popisu iz 1991. godine tadašnji Muslimani (sa velikim M) bili u blagoj većini, dok se veliki broj građana izjasnio kao Jugosloveni, među kojima je bilo mnogo Srba.
"Genocid je u velikoj meri uticao na demografsku sliku ovog kraja. Samo na području Prijedora stradalo je više od hiljadu srpske dece", istakao je on.
Radaković je naveo i da je, prema pojedinim procenama, prosečna starost 9.921 partizana sa Kozare, čija su imena uklesana na spomeniku na Mrakovici, iznosila svega 26 godina.
Podsetio je da na memorijalnom zidu stoji natpis da su to imena ljudi koji su poginuli "za slobodu i socijalizam", ali da je on danas jedva vidljiv jer je spomeniku neophodna obnova.
Govoreći o ljudima sa Kozare koji su 1941. godine pristupali ustaničkom pokretu, ističe da je veliki broj njih bio siromašan, nepismen ili polupismen seljački svet koji je živeo skromnim životom.
"Običan seljak na Kozari 1941. godine, kada počinje ustanak, uglavnom je bio nepismen ili polupismen, živeo je jednim skromnim životom, tako da nije mogao čitati ni Engelsa ni Marksa, niti domaće revolucionare, pa nije mogao ni znati šta su revolucija i socijalizam", navodi Radaković.
Kako objašnjava, socijalistička ideja bila je privlačna jer je obećavala ravnopravnost, društveni napredak i dostupnost državnih dobara svim građanima.
Osvrnuo se i na doktora Mladena Stojanovića, jednu od najznačajnijih ličnosti kozarskog kraja, koga je komunistička literatura nazivala "crvenim doktorom".
"Dr Mladen je i pre Drugog svetskog rata bio veoma cenjen i popularan lekar, zbog čega je bio važan i komunističkom pokretu. U Komunističku partiju pristupio je neposredno pred rat", kaže Radaković.
Dodaje da je Stojanović u početku oklevao da se priključi partiji.
"Kada su mu partijci ponudili da pristupi Komunističkoj partiji, odgovorio je da još nije raskinuo sa nekim svojim 'malograđanskim navikama', kao ni sa religijom. Ipak, zbog ogromnog ugleda koji je imao u narodu, insistirali su da im se pridruži", naveo je Radaković.
Podsetio je i da je dr Mladen Stojanović poticao iz svešteničke porodice, te da su i mu i otac i deda bili bio ugledni prijedorski sveštenici.
Ko su bile ustaše
Radaković ističe da su ustaške formacije na području Kozare i Bosanske krajine u velikom broju činili lokalni muslimani i Hrvati, ali i pojedini Česi i Ukrajinci, odnosno komšije iz susednih sela ili naselja u gradovima.
On naglašava da zločine u Nezavisnoj Državi Hrvatskoj nisu počinile samo ustaše, već da su u njima učestvovali i pripadnici domobranskih jedinica, oružništva i različitih milicija.
"Zločine NDH ne čine samo ustaše. Domobrani su bili stajaća vojska i, pored ustaša, učestvovali su u zločinima i održavanju čitavog sistema NDH", objašnjava gost Smajlovićeve.
Radaković podseća i na muslimanske rezolucije u Prijedoru, u kojima se diže glas protiv ubijanja Srba, ali napominje da su one prvenstveno imale za cilj da se sa muslimanskog stanovništva skinu optužbe za zločine, pošto muslimani na području BiH masovno učestvuju u pokoljima Srba.
"Iako se u tim rezolucijama navodi da se ustanak diže zbog ubijanja pravoslavaca, te da će čak i muslimani ispaštati zbog nekolicine muslimana koji učestvuju u tome, na žalost, to nije bila 'nekolicina'", ističe Radaković.
Naglašava da postoje podaci da se samo na području Kozarca, kod Prijedora, znaju imena za više od sto muslimanskih ustaša i naoružanih civila koji su učestvovali u ilindanskim pokoljima.
On podseća da se između Kozarca i Trnopolja nalazi lokalitet Zajednice, gde su 2. avgusta 1941. godine, na Ilindan, lokalne ustaše ubile nekoliko stotina Srba.
Radaković navodi primer i Cazinske krajine gde se dešavalo da i po dve hiljade muslimanskih civila naoružanih uglavnom hladnim oružjem, i predvođeni hodžom Bećirom Borićem, upada u srpska sela, da kolje, siluje i pljačka.
Prema njegovim rečima, formacije koje su učestvovale u progonu i istrebljenju Srba u NDH su u velikoj meri bile popunjene lokalnim muslimanskim stanovništvom.
"Da je postojalo to 'borbeno bratstvo', o kome se govori u komunističkim dokumentima, i da su lokalni muslimani i Hrvati zaista stali uz Srbe, ne bi bilo moguće sprovesti genocid nad Srbima", zaključio je Radaković.
Live
