Srbija i Balkan
Godišnjica smrti Josipa Broza Tita: Personifikacija druge Jugoslavije
Država koju je samoproglašeni maršal obnovio kao podeljenu federaciju 1945. nadživela ga je samo za deceniju
Pre 46 godina preminuo je Josip Broz Tito, doživotni predsednik Socijalističke federativne republike Jugoslavije.
Umro je u Ljubljani, uoči 88. rođendana. U bolnicu je primljen u januaru 1980, zbog problema sa cirkulacijom. Od sredine februara, bio je u veštačkoj komi, tokom koje mu je amputirana noga. Nije hteo na to da pristane dok je bio svestan.
"Umro je drug Tito. To su večeras saopštili Centralni komitet Saveza komunista Jugoslavije i Predsedništvo Socijalističke Federativne Republike Jugoslavije radničkoj klasi, radnim ljudima i građanima, narodima i narodnostima Socijalističke Federativne Republike Jugoslavije", saopštio je tog dana spiker tadašnje Televizije Beograd Miodrag Zdravković.
Kovčeg sa Titovim posmrtnim ostacima stigao je u Beograd 5. maja, "Plavim vozom" iz Ljubljane, preko Zagreba. Tito je sahranjen u Kući cveća na Dedinju 8. maja 1980. godine.
Na sahranu je došlo 700.000 ljudi. Prisutno je bilo 209 državnih delegacija iz 128 zemalja sveta. Među zvanicama je bio 31 predsednik države, 22 premijera, četiri kralja, šest prinčeva i 11 predsednika nacionalnih parlamenata. Iz Hladnim ratom podeljenog sveta, u Beograd su doputovali državnici iz oba tabora, podseća RTS.
Među gostima na sahrani su bili potpredsednik SAD Volter Mondejl, Indira Gandi, Hosni Mubarak, Sadam Husein, Nikolaj Čaušesku, švedski kralj Karl XVI Gustav, Leonid Brežnjev, Helmut Šmit, Jaser Arafat, Moamer el Gadafi, Robert Mugabe, kao i Margaret Tačer i članovi britanske kraljevske porodice.
Po zvaničnoj biografiji, Josip Broz je rođen u zagorskom selu Kumrovec, u tadašnjoj Austro-Ugarskoj, najverovatnije 7. maja 1892. Nakon osnovnog školovanja u rodnom mestu, bravarski zanat je učio u Sisku. Ubrzo po dolasku u Zagreb 1910. godine postaje član Socijaldemokratske stranke Hrvatske i Slavonije.
Na odsluženje vojnog roka odlazi 1913. godine, gde se istakao sticanjem podoficirskog čina i drugim mestom na takmičenju u mačevanju. Već sledeće godine učestvuje u austrougarskoj agresiji na Srbiju. U njegovim kasnijim biografijama taj podatak je bio zanemaren, a isticalo se jedino da se zbog "nediscipline" našao zatočen u Petrovaradinskoj tvrđavi, nakon čega je poslat u Galiciju, na ruski front.
Tamo je zarobljen u maju 1915. godine, nakon ranjavanja. Ostatak Prvog svetskog rata provodi u Rusiji, gde je odbio da se priključi jugoslovenskoj dobrovoljačkoj formaciji. Za potonje navode da je učestvovao u Oktobarskoj boljševičkoj revoluciji nema dokaza.
U novoformiranu Kraljevinu Srba, Hrvata i Slovenaca dolazi u jesen 1920, sa suprugom iz Rusije. Već 1927. godine biva uhapšen kao komunistički agitator. Sa robije izlazi 1934. godine, nakon čega postaje član Politbiroa KP Jugoslavije. Broz i formalno postaje generalni sekretar KPJ u oktobru 1940, mada se tako predstavljao još od 1937.
Od ustanika do maršala
Posle okupacije Jugoslavije u aprilu 1941, iz Zagreba odlazi u Beograd. Posle napada nacističke Nemačke na SSSR, u junu te godine, započinje organizaciju ustanka u Srbiji, gde njegov Narodnooslobodilački pokret (NOP) dolazi u sukob sa Jugoslovenskom vojskom u otadžbini (JVuO) generala Draže Mihailovića.
Drugom polovinom 1943. Velika Britanija preusmerava svoju podršku na Brozov NOP i vrši pritisak na kralja Petra Drugog i izbegličku vladu da ga priznaju kao jedinog legitimnog vođu pokreta otpora u Jugoslaviji. Za maršala je proglašen u novembru 1943, na Drugom zasedanju AVNOJ-a u Jajcu.
Po završetku Drugog svetskog rata, Josip Broz Tito postaje neprikosnoveni lider obnovljene Jugoslavije (DFJ, FNRJ, SFRJ), kao predsednik vlade (1943-1963), predsednik države (1953-1980), i generalni sekretar KPJ, koja je novembra 1952. preimenovana u Savez komunista Jugoslavije.
Raskol sa Staljinom i Pokret nesvrstanih
Nedugo potom dolazi do raskola sa liderom SSSR Josifom Staljinom, koji optužuje Tita za skretanje sa puta socijalizma. U periodu od Rezolucije Informbiroa (1948) do Staljinove smrti 1953, Jugoslavija se oslanja na Zapad, prvenstveno SAD i Veliku Britaniju.
Iako se odnosi sa Moskvom ponovo uspostavljaju tokom vladavine Nikite Hruščova, Jugoslavija ostaje izvan Sovjetskog bloka. Umesto toga, Tito osniva Pokret nesvrstanih sa liderima Indije i Egipta. Jugoslavija se tako tokom Hladnog rata profiliše kao neutralna zemlja i prijatelj novonastalih dekolonizovanih država širom "Trećeg sveta".
"Kroz Tita, Zapad je pokazivao istočnim Nemcima, Bugarima i Rumunima i ostalima da možete da budete komunista, a ne morate da budete sluga Staljina. Zato je titoizam bio opasan po Moskvu. I kroz nesvrstani pokret Tito je novooslobođene dekolonizovane države izvlačio ispod uticaja Sovjetskog Saveza", rekao je nedavno za RT Balkan istoričar Miloš Ković.
Za to vreme, na unutrašnjem planu se stvara tzv. "jugoslovenski put" socijalističkog samoupravljanja, u kojem se društvena svojina kombinuje sa ograničenim tržišnim mehanizmima.
Sve se to finansira ogromni zaduženjima u inostranstvu, koja dolaze na naplatu posle Titove smrti. Krajem 2025. je Narodna banke Srbije (NBS) procenila da je ukupan preostali dug Srbije po obavezama koje je preuzela iz SFRJ, iznosio je 815,86 miliona evra. Dugove Svetskoj banci Beograd će da plaća do 2031, a poveriocima tzv. Pariskog kluba sve do 2041.
Kraj Jugoslavije
Tito je od početka predsedavao podeljenom zemljom. Još 1945. je Jugoslavija definisana kao zajednica šest republika. U Srbiji su dodatno ustanovljene autonomne pokrajine, Vojvodina i Kosovo i Metohija. Za to vreme, Bosna i Hercegovina je proglašena za republiku u nekadašnjim austrougarskim granicama, dok su obnovljenoj Hrvatskoj pripojene Istra, Dalmacija i Baranja.
Ustavima iz 1963. i 1974. sprovođena je dalja politička decentralizacija, kojom je formalna vlast preneta na nivo republičkih i pokrajinskih partijskih rukovodstava. Posle Titove smrti, nasledilo ga je osmočlano kolektivno Predsedništvo, koje se pokazalo nesposobno da zaustavi raspad zemlje počev od 1990.
Live
