Filmsko platno protiv SPC

Ne treba biti mnogo maštovit, niti suviše poznavati istorijski kontekst, da bi se uopšte zamislila slika – prikaz Srpske pravoslavne crkve na filmskom platnu u socijalističkoj Jugoslaviji.

Pri tom sagledavanju možda najpre treba poći od jedne inače lepe filmske priče, Banović Strahinje, u kome su najnegativniji likovi (Vlah Alija je samo antiheroj) zapravo pravoslavni sveštenici i monasi i njima verni srpski plemići; Vatroslav Mimica u prikazu ambijenta srednjovekovne Srbije kao da je pošao od pretpostavki vezanih za rimokatoličku crkvu. Pa tako u srpskoj Crkvi on nalazi nešto nalik na inkviziciju – što je bila karakteristika Crkve na Zapadu, ali ne i u Drugom Rimu niti među njegovim naslednicima. I, sledstveno tome, uz srpski srednji vek ne ide prefiks "mračni" kao na Zapadu, pogotovo što je u ovom slučaju to bila epoha preporoda i graditeljstva na svim poljima… o čemu bi valjalo posebno govoriti.

A šta tek reći o partizanskim filmovima?

Sveštenik, sve sa predimenzioniranim krstom i kamilavkom, po pravilu se nalazi u društvu kontrarevolucije – ne nužno kao njen vođa i pripadnik, ali uvek kao neko ko je podupire i daje joj ideološki pečat. Recimo, u filmu Brat doktora Homera nekadašnji srpski kaluđer bori se rame uz rame sa albanskim kačacima, kao deo zajedničke odmetničke bande.

U Bici na Neretvi iz 1969. četnički skup održava se upravo u crkvenoj porti, a iza "senatora" Orsona Velsa stoji desetak sveštenika u mantijama, koji su prethodno izvršili zakletvu ljudstva. U Užičkoj republici (1974), koja je reprezentovala zvanični narativ o ratu i revoluciji u Srbiji, u glavnoj četničkoj sofri u krčmi sede i piju predstavnici struktura koje su komunisti okarakterisali kao neprijateljske: oficir, građanski političar i pravoslavni sveštenik. Iako, verujemo, autoru nije bila namera da ruži sveštenstvo, i u O pokojniku sve najlepše iz 1984. pop Jordan (Bora Todorović) logično je predvodnik seoske reakcije. Odstupanja od ovakve slike su zaista retka i netipična.

Ovakvom karakterizacijom, naravno, nije trebalo ukazati na neprijateljski orijentisane pojedince, već kao neprijateljsku označiti čitavu crkvenu organizaciju. I to ne samo u prošlosti: SPC je i u trenutku emitovanja bila viđena kao konzervativna institucija, uporište reakcije koje se protivi vrednostima novog doba.

Prikaz Crkve i sveštenstva koji su delovali u aktuelnom momentu, dakle u epohi socijalizma, uglavnom je išao u pravcu ismevanja. Iako je Crkva živela krajnje asketsku epizodu svoje savremene istorije, sveštenici su prikazivani kao licemeri, srebroljubivi činovnici ne mnogo posvećeni svom pozivu, lažni proroci koji vuku ka starom i nazadnom.

U opusu Živka Nikolića, inače izuzetnog umetnika, SPC u Crnoj Gori prikazana je na ivici blasfemije: od popa udbaškog cinkaroša u U ime naroda, preko epizodne uloge sveštenika koji priloge božjaka trpa u džakove, do prevaranata iz Iskušavanja đavola i tragikomičnog oca Makarija iz Čuda neviđenog. Sama pojava Bate Živojinovića u ulozi monaha i isposnika nosila je taj komični kontrast, ali lik seksualnog predatora koji zloupotrebljava ulogu duhovnika i leči neplodnost kod žena tako što ih siluje, u suštini je izobličio samog autora. Poznavaoci kažu da je Nikolić kasnije nameravao da napravi i neku vrstu pokajničkog dela, u kome bi prikazao i onaj mučenički deo Crkve, koji je bio posebno uočljiv u Crnoj Gori, ali avaj, u tome ga je pretekla prerana smrt…

Na istom tragu je i lik sveštenika iz Skupljača perja kog tumači Mija Aleksić. Aleksić sveštenika oplemenjuje svojim prepoznatljivim šarmom, ali ta činjenica tek za nijansu ublažava karakter sveštenika fariseja, koji u svom srebroljublju čak ide dotle da crkvene prostorije iznajmljuje mladim parovima za prvu bračnu noć?!

Dakle, nevezano od vremena, da li se radilo o 1960-im ili 1980-im godinama, šablon je bio uspostavljen i od njega se nije odstupalo. Ma o kom žanru ili profesionalnom opredeljenju autora da se radilo.

Možda je čak noviji, navodno satirični deo, bio i opasniji: nove verzije "Pop Ćire i pop Spire" sejale su opasnije klice stereotipa od nekih otvorenih crkvenomrziteljskih paškvila. Ne zato što u Crkvi nije bilo i nema prostora za šalu ili kritiku, već zato što su i one, u oblandi humora, jednako bile angažovane da uruše autoritet institucije koja je bila zalog obnove nacije i u onim (dugim) periodima kada države nije bilo.

Prekretnica je, čini se, nastupila 1989: u Kosovskom boju brojni likovi sveštenika i monaha, ali i patrijarha Spiridona, bili su prikazani u potpuno drugačijim nijansama i znatno bliži njihovoj stvarnoj istorijskoj ulozi u srednjem veku.

Kada se govori o ulozi sveštenstva SPC u komunizmu, pažnju privlače još dva ostvarenja: lik popa Luke u filmu Vreme čuda (1989) i lik popa Novaka iz Gluvog baruta (1990). Za razliku od ranijih predstavljanja, sveštenici sa filmskog platna u poslednjim godinama jugoslovenskog filma su odmereni, mudri i ispunjeni hrišćanskim vrlinama. Iznad svega toga i saborni, ali i spremni da se žrtvuju za svoje ideale. Upravo je takav lik popa Luke – kao glasa razuma, ali i vapijućeg u pustinji u obezboženom vremenu, kada su i u selima u Šumadiji organizovane sahrane Hrista. Nasuprot njemu, pop Novak iz ekranizovanog Ćopićevog romana, jeste čvrst u protivljenju prema komunizmu i revoluciji, ali rane građanskog rata ne može da podnese – i sam sebi prekraćuje muke, simbolišući tragediju jednog podeljenog naroda.

Od tada, u srpskom filmu mogu se uočiti dve vertikale.

Jedna, koja ide evolutivno od kraja 1980-ih do danas, i koja uvažava značaj SPC, nastojeći da prikaže značaj i složenost svešteničkog poziva. U tim ostvarenjima mogao bi se izdvojiti lik sveštenika Nićifora Jugovića iz filma Nož koji u sebi objedinjuje svu težinu i tragiku položaja sveštenika u NDH; izuzetno su efektni i likovi duhovnika u filmu Oluja (atipični sveštenik – osvetnik) i seriji Tvrđava (duhovnik – iscelitelj). Na istom ili sličnom tragu su i motivi prikazani u skorijim ostvarenjima Aleksandra Đurovića, Jelene Popović, Boška Milosavljevića, Ivana Jovića, Gorana Radovanovića… Simpatična je, iako vidljivo apologetska, i slika seoskog sveštenika kao autentičnog narodnog tribuna u opusu Radoša Bajića.

Nasuprot njima stoje autori poput Srđana Dragojevića, Stevana Filipovića i drugih, čini se prilično brojnih i u novoj generaciji umetnika.

U tri serije snimljene poslednjih godina SPC je prikazivana dvojako: s jedne strane kao nosilac moći, a sa druge kao institucija narušenog morala i naglašenog farisejstva. U seriji Popadija koja se emituje i u više navrata reprizira na srpskim televizijama od 2022. godine, navodno samo kroz prizmu humora, prikazan je ljubavni odnos srpskog sveštenika i mlade influenserke koji počinju život u seoskoj parohiji. Susreću se sa malograđanskim okruženjem i stalnim sitnim podmetačinama, a glavna protagonistkinja po kojoj je serija i nazvana ima izrazito negativan odnos prema Crkvi, predanju i identitetu.

Banalizovani su ili pak vulgarizovani činovi svetih tajni, proslava Vaskrsa, kanonska poseta vladike...

Liberalni mediji pozitivno su prikazali seriju, a na Peščaniku je objavljeno kako nam ona "kao gledaocima pomaže da sagledamo društvenu i čisto ljudsku stranu religioznog života i uvidimo naše negativne osobine – sakrivene iza vere i maskirane u pobožnost…"

Crkva je u više navrata reagovala već tokom emitovanja prve sezone ove serije, a stručni konsultant u njenom snimanju, inače teolog po profesiji, navodno je zbog ovoga bio i sankcionisan u svojoj eparhiji.

U Crnoj svadbi SPC je mračna i tajna organizacija, koja pre podseća na Vatikan nego na bilo koju pomesnu pravoslavnu Crkvu. Iako je čitava priča dobrim delom ispletena oko Crkve, tajna društva unutar nje, egzorcizam, paktiranje sa mračnim silama, konačno i likovi sveštenika i vladike, prezentovani su u duhu dela Dena Brauna, ne na bazi nekog autentičnog iskustva. Iako treba imati razumevanja i za umetničku slobodu i za zaplet koji jedan ovakav projekat mora da nosi.

Otac Arsenije, kao jedan od glavnih aktera drugog serijala, prikazan je i likom i moćima više kao Gandalf iz ekranizovane verzije Tolkinovih romana, negoli u duhu ma kog poznatog pravoslavnog duhovnika. Autor ovog teksta nije mogao a da se ne nasmeje autorskom viđenju Arhiva SPC, koji odista postoji, ali je u trenutku emitovanja serije bio sveden na pretrpani depo i dve-tri kancelarijice, dok je u seriji predstavljen kao nepregledna uređena biblioteka, koja je zapravo jedan veliki kovčeg mračnih zavera i tajni.

I za žanr misterije-trilera – mnogo je! I nepotrebno, pogotovo u trenutku kada se protiv Crkve vodi hibridni rat, u kojima i autori ovakvih projekata, možda i nenamerno, uzimaju učešće.

Poslednji projekat, koji trenutno gledamo na javnom servisu, sa provokativnim naslovom Zvaćeš se Varvara i jasnom aluzijom na Crkvu, možda i najpre izaziva osećaj blasfemije.

Već u prvim scenama prve epizode, mlada monahinja koja ne uspeva da zauzda svoje telesne strasti, samozadovoljava se u svojoj sobi, okružena ikonama i relikvijama, i sa krstom oko vrata?! Inače je deo kadrova, bar kako se može pročitati na internetu, snimljen u manastiru u Braničevskoj eparhiji? U emitovane dve epizode (ima ih 12, opet simbolično) vidimo i igumaniju koja pije, pali cigaretu, omakne joj se i pokoja psovka… A u narednim epizodama u Crkvi će se opet naći ljudi različitih osobina, ali ispravnih najmanje. Da li je to zaista konkretno iskustvo pravoslavnih hrišćana u Srbiji, i koliko smo sreli takvih monaha, još pre jeromonaha i igumana? Da li Mali Perica Crkvu isključivo mora da sagledava sa sopstvenog stanovišta greha? Da li ga samo ti motivi inspirišu?

Da li ćemo reagovati glasnije na ovakve atake na Crkvu i sopstveni identitet? Da li je moguće i zamisliti humorističke, zapravo izrugivačke segmente na TV ekranima vezane za islamsku, jevrejsku ili drugu versku zajednicu u Srbiji? Da li je provociranje i pomeranje granica nužno progres i šta se sve krije pod izgovorom slobode stvaralaštva? Da li je sve ovo prikaz SPC negativniji i u odnosu na vreme komunizma? Je li sve ovo što gledamo napredak umetnosti ili čista dekadencija?

Ako se pitamo gde je granica, izgleda da ona više ne postoji – odavno je probijena.