Kripto za sankcije: "Nobiteks" kao finansijski ventil Irana

Najveća iranska kripto-berza "Nobiteks", sa više od 11 miliona korisnika, nalazi se u središtu paralelnog finansijskog sistema koji omogućava kretanje novca van domašaja zapadnih sankcija - uključujući i sredstva povezana sa državnim institucijama i bezbednosnim strukturama, pokazuje istraga agencije Rojters.

Platformu su 2018. godine osnovala braća Ali i Muhamed iz uticajne porodice Harazi, ali pod alternativnim prezimenom Agamir. Reč je o jednoj od najmoćnijih dinastija u Iranu, duboko povezanoj sa vrhom vlasti i verskim establišmentom.

"Nobiteks" je od startapa prerastao u dominantnu kripto-infrastrukturu u Iranu, kroz koju prolazi oko 70 odsto svih transakcija u toj zemlji. U uslovima međunarodne izolacije, slabljenja nacionalne valute i visoke inflacije, platforma je postala ključni alat za obične građane – ali i, prema nalazima istraživača, za državu.

Prema analizi blokčejn podataka i svedočenjima više finansijskih istražitelja i bivših zaposlenih, Rojters tvrdi da su kroz "Nobiteks" prolazile transakcije povezane sa Centralnom bankom Irana i Revolucionarnom gardom, inače pod američkim sankcijama.

Trampove lego pobede

Iako se Iran nalazi pod sveobuhvatnim zapadnim ekonomskim merama, ova platforma nije na listi sankcionisanih, a nema ni javnih podataka da su članovi porodice Harazi pogođeni sankcijama. 

Kompanija, međutim, negira direktne veze sa državom.

"'Nobiteks' je privatna i nezavisna kompanija. Nikada nije bila deo vlade niti je imala bilo kakav odnos sa Centralnom bankom Irana ili IRGC", navodi se u odgovoru dostavljenom Rojtersu.

Kripto kao izlaz iz izolacije

Braća osnivači, tvrdi agencija, godinama su prikrivala porodično poreklo, čak i pred bliskim saradnicima. Tek kasnije je utvrđeno da potiču iz porodice koja je generacijama povezana sa vrhom vlasti. Njihov deda bio je ajatolah i učitelj sadašnjeg vrhovnog vođe, dok su drugi članovi porodice obavljali ključne političke i diplomatske funkcije. Otac, ajatolah Bager Harazi, učestvovao je u formiranju IRGC nakon revolucije 1979. godine.

Uprkos takvom poreklu, osnivači su živeli skromno, ali je rast "Nobiteksa" značajno uvećao njihovo bogatstvo.

Zbog isključenosti iz međunarodnog bankarskog sistema, Iranci masovno koriste kriptovalute kao alternativu. "Nobiteks" im omogućava pristup tržištima koja su inače zatvorena za građane pod sankcijama. Istovremeno, prema nalazima istraživanja, platforma služi i kao "most" za preusmeravanje državnih sredstava prema inostranstvu, mimo tradicionalnih finansijskih kanala.

Rojters tvrdi da "Nobiteks" koristi niz tehnika za prikrivanje tokova novca, kao i da je bila povezana sa globalnim kripto-igračima poput Binansa. Analize pokazuju da su kroz berzu prolazila sredstva sankcionisanih subjekata, uključujući i tokove povezane sa Centralnom bankom Irana, ali i nekim regionalnim saveznicima Teherana.

Dedolarizacija bez iluzija: Kako svet gradi finansijski izlaz iz američkog sistema

Rad i tokom rata

Posebnu pažnju Rojtersa izaziva činjenica da je "Nobiteks" nastavio da funkcioniše i tokom rata sa SAD i Izraelom, čak i u periodima kada je vlast uvela potpuni prekid interneta širom zemlje. U tom periodu obrađeno je, tvrde, više od 100 miliona dolara transakcija, dok je mali broj privilegovanih korisnika imao pristup mreži i mogao da prebacuje sredstva u inostranstvo.

Istovremeno, sukob je direktno pogodio i porodicu osnivača – u jednom napadu poginula je supruga njihovog bliskog rođaka, bivšeg ministra spoljnih poslova.

Američka senatorka Elizabet Voren ocenila je da otkrića predstavljaju ozbiljan signal za uzbunu.

"Protivnici koriste digitalnu imovinu kao alternativu globalnom finansijskom sistemu predvođenom SAD, prebacujući milijarde uz minimalne kontrole", navela je ona.