Srbija i Balkan
Dan srpskog jedinstva, slobode i nacionalne zastave: Vučić uručuje odlikovanja
Probojem Solunskog fronta, koji su izveli Srbi 15. septembra 1918. godine, započeo je krah Centralnih sila, što je, kapitulacijom Nemačke 11. novembra, dovelo do okončanja Prvog svetskog rata, odnosno pobede Saveznika
Dan srpskog jedinstva, slobode i nacionalne zastave obeležava se danas u znak sećanja na proboj Solunskog fronta 15. septembra 1918. godine, a centralna zajednička proslava Srbije i Republike Srpske održana je sinoć u Banjaluci.
Predsednik Srbije Aleksandar Vučić uručiće danas odlikovanja zaslužnim pojedincima i institucijama povodom Dana srpskog jedinstva. Ceremonija uručenja zakazana je za 12 časova u Palati Srbija.
Probojem Solunskog fronta, koji su izveli Srbi 15. septembra 1918. godine, započeo je krah Centralnih sila, što je, kapitulacijom Nemačke 11. novembra, dovelo do okončanja Prvog svetskog rata, odnosno pobede Saveznika. Približno 2.000 dalekometnih cevi neprekidnim devetočasovnim dejstvom pripremilo je proboj. Vatra strahovite razorne moći trajala je do početka proboja, 15. septembra u 5.30 časova.
Istovremeno, bilo je u toku postepeno primicanje srpskih vojnika položajima neprijatelja, uz mukotrpan uspon ka vrhovima na kojima su Bugari, Nemci i Austrougari bili utvrđeni.
Pod žestokim napadima srpskih ratnika, najslabija karika u lancu Centralnih sila se raspala. Kao posledica brzog prodora srpskih ratnika, odnosno činjenice da se linija odbrane raspala uz haotično povlačenje, zapravo beg, usledila je kapitulacija Bugarske 29. septembra, pošto su se čitave njene armije predale Srbima.
Potom je usledila kapitulacija Turske 30. oktobra, pa Austrougarske 3. novembra. Potpisivanje primirja s Nemačkom na Zapadnom frontu 11. novembra označilo je kraj Prvog svetskog rata.
Nemački car Vilhelm Drugi, iznenađen uspehom Srba, obratio se tada bugarskom monarhu Ferdinandu porukom da je sramotno što je, kako se izrazio, 60.000 Srba odlučilo ishod rata.
Savezničke snage na Solunskom frontu sačinjavale su francuske, britanske i italijanske trupe, uz Srbe, Grke i Ruse, koji su se posle revolucionarnih događaja u Rusiji 1917. pobunili, pa je njihova formacija rasformirana.
U sastav srpskih snaga uključene su u poslednjoj fazi rata i desetine hiljada dobrovoljaca, Srba sa prostora Austrougarske, pristiglih što iz zarobljeništva u Rusiji, što iz Amerike. Uoči i tokom proboja oni su, po svedočenjima, bili najborbeniji element.
S druge strane, na suprotnoj strani fronta bile su utvrđene nemačke, bugarske i austrougarske trupe, pri čemu su Bugari bili daleko najbrojniji. Nemaca je bilo približno 30.000.
Proboj Solunskog fronta
Odnos snaga bio je približan. Uoči proboja, i savezničkih i snaga Centralnih sila bilo je po 600.000 ili nešto više.
Solunski front ustrojen je posle propasti Galipoljske operacije, kada je britanski pokušaj zaposedanja poluostrva koje kontroliše Dardanele, čime bi put ka Carigradu bio otvoren, doživeo fijasko. Na Galipolju su Turcima takođe pomogli Nemci.
Iskrcavanjem, u oktobru 1915. godine, u Solunu dve francuske i jedne britanske divizije započelo je obrazovanje novog fronta u zaleđu tog grada.
Posle tragičnog povlačenja preko planinskih vrleti od Kosova i Metohije, do Jadrana u zimu 1915/1916. godine, Srbi su se oporavljali na Krfu do proleća 1916. godine, kada su prebačeni u zaleđe Soluna. Bilo ih je, koliko se zna, 6.025 oficira i 124.190 vojnika.
Solunski front, ukupne dužine oko 600 kilometara, nazivan i Balkanskim, Makedonskim ili Južnim, podrazumevao je potez od Jadransko-jonske obale, nešto severnije od Valone, na istok do Dedeagača na egejskoj obali, današnjeg Aleksandrupolisa.
Na Solunskom frontu Srbi su prve ozbiljne pobede postigli septembra 1916. godine zaposedanjem Kajmakčalana, čime su oslobođene prve stope porobljene otadžbine, da bi potom usledilo oslobađanje Bitolja novembra 1916. godine.
Među posledicama Boja na Kajmakčalanu bilo je i rasformiranje Treće srpske armije 28. marta 1917. godine usled strahovitih gubitaka. Ostatak ljudstva prekomandovan je zatim u Prvu i Drugu armiju.
Glavnokomandujući savezničkih snaga na Solunskom frontu, Franše d'Epere, u junu 1918. godine, na sastanku sa regentom Aleksandrom Karađorđevićem i srpskim generalima usaglasio je detalje velike ofanzive koja je usledila sredinom septembra.
Proboj se dogodio na sektoru Dobro Polje – Veternik – Kozjak, koji su držali Srbi, određeni za težišni udar prilikom razbijanja neprijateljskih utvrđenih linija. Prva i Druga srpska armija, odnosno šest pešadijskih i jedna konjička divizija, ojačane su sa dve francuske pešadijske divizije.
General Petar Bojović komandovao je Prvom srpskom armijom, a vojvoda Stepa Stepanović Drugom. Komandant Štaba bio je vojvoda Živojin Mišić.
Iako je prvobitna namera savezničke komande bila samo ovladavanje dolinom Vardara, žestoko napredovanje Srba sve je promenilo. Umesto prvobitnih, ograničenih ciljeva, Srbi su nastavili prodor na sever, s ciljem oslobođenja otadžbine.
Oslobođenje Beograda i ujedinjenje Srba
Beograd je oslobođen 1. novembra, da bi potom usledilo dalje napredovanje srpske vojske, pre svega s ciljem oslobođenja Vojvodine, a onda i na zapad, put Karavanki, Kvarnerskog zaliva, Dalmacije i južne Štajerske.
General Petar Bojović je za uspešno rukovođenje probojem i ofanzivom dobio čin vojvode. Pobeda Srba krunisana je odlukama sunarodnika iz do tada neoslobođenih krajeva da se prisajedine Srbiji.
Tako je Vojvodina prisajedinjenje Kraljevini Srbiji proglasila 25. novembra 1918. godine, pri čemu je Srem na Skupštini u Rumi istovetnu odluku doneo prethodnog dana. Crna Gora je prisajedinjenje Srbiji proglasila 26. novembra.
U palati Krsmanović, na Terazijama u Beogradu, regent Aleksandar Karađorđević je 1. decembra 1918. godine proglasio stvaranje Kraljevstva Srba, Hrvata i Slovenaca.
Vlada Srbije je 11. septembra 2020. godine odlučila da se dan proboja Solunskog fronta, 15. septembar, ubuduće obeležava kao Dan srpskog jedinstva, slobode i nacionalne zastave.
Live
