Srbija i Hrvatska – kratko geopolitičko poređenje

Fantomski svrab (fantomska senzacija) je medicinski, odnosno neurološki fenomen. Ukratko – odnosi se na funkcionisanje mozga koji registruje impulse iz nervnih puteva koji su ga ranije povezivali sa amputiranim udovima. Manifestuje se u vidu osećaja bola, trnjenja i svraba. Budući da taj privid ne može da se ublaži češanjem, masažom, lekovima ili nanošenjem nekih krema, primenjuju se metode koje služe da bi se nervni sistem "prevario".

Neraščišćeni komšijski računi

Postoji, međutim, i geopolitički fantomski svrab. Obično se pojavljuje nakon nekog oružanog sukoba – svetskog, regionalnog, lokalnog, dekolonizacionog, verskog, građanskog ili secesionog.

Karakterističan je za tzv. post-prostore, tj. teritorije nekadašnjih država koje su bile izložene sažimanju, dezintegraciji, fragmentaciji i otcepljenju nekog dela zemlje. Ogleda se u lažnoj percepciji da je odvojeni deo teritorije i dalje na neki način sopstveni, te naglašenom interesovanju za njega, nostalgiji, međusobnom poređenju, pretenzijama…

Nisu retki primeri geopolitičkog fantomskog svraba – Velika Britanija i Francuska kada su kolonije izborile nezavisnost, Nemačka po završetku dva svetska rata, Austrija i Mađarska posle 1918, prostor bivšeg Sovjetskog Saveza nakon implozije 1991… Poseban slučaj je Jugoslavija nakon njenog nasilnog "razbi-raspada" i čitavog niza proisteklih pojava – od jugonostalgije i neotitoizma, do bujanja "instant-nacija" i rivaliteta među bivšim federalnim jedinicama.

Srbija i Hrvatska su bile i ostale paradigma "gledanja preko plota". U Srbiji i dalje postoji "svrab" za nestalom Jugoslavijom sa Hrvatskom u svom sastavu, naravno, na temelju "bratstva i jedinstva", dok u Hrvatskoj ne mogu da prežale vreme komunističkog postulata o "slaboj Srbiji" na kome se zasnivala "jaka Jugoslavija". 

Geografske predispozicije (ne)moći

Oštro srpsko-hrvatsko suparništvo predstavlja jednu od balkanskih geopolitičkih konstanti. Posmatrajući kompleks "tvrdih" i "mekih" činilaca moći, prednosti i nedostatke imaju i jedna i druga država.

Srbija je teritorijalno-demografski osetno veća i prirodnim resursima znatno bogatija od Hrvatske. Srbija je u prednosti i u pogledu teritorijalne morfografije jer ima kompaktan, elipsasto-pravougaoni oblik, koji po dužoj osi iznosi oko 480 kilometara, a po kraćoj neznatno više od 300 kilometara.

Stoga je pogodna za administrativno organizovanje, regionalni razvoj, prostorno uređenje, saobraćajno povezivanje, funkcijsko-gravitacijske relacije i dr. Geometrijska i ekonomsko-politička centralna teritorija Srbije se gotovo poklapaju. Znatno manji koeficijent razvijenosti njene granice u odnosu na Hrvatsku omogućuje efikasniju odbranu i kontrolu protoka robe i ljudi, naročito ilegalnih migranata.

Hrvatska, pak, ima konture izduženog, oštrog luka nalik bumerangu, potkovici ili savijenoj kifli. S obzirom na tradicionalne pretenzije prema BiH, u prvom redu prema srpskim oblastima, njen izgled simbolički podseća na "geopolitičku čeljust". Takav oblik njene teritorije implicira da su geometrijska centralna oblast i središnja tačka eksteritorijalni – faktički bi bili u zapadnom delu Republike Srpske.

Sve to upućuje na bezbednosnu ranjivost, teško organizovanje zaštite dugih granica i probleme u povezivanju severne (panonske) i južne (jadranske) oblasti. Tome treba dodati i izraženu osetljivost na presecanje – u Slavoniji širina teritorije jedva dostiže 70 kilometara, u karlovačkom "zglobu" manja je od 50 kilometara, a u primorju se prema jugoistoku sužava u špic i, štaviše, pretvara Hrvatsku u tzv. prekinutu državu neumskim panhandle-om kojim BiH izlazi na jadransku obalu.

U matrici "krupne" geopolitike

Hrvatska i Srbija su geopolitički antipodi. Među njima postoji "prirodni antagonizam". U kontekstu geopolitičkog Balkana, a ne strogo geografskog Balkanskog poluostrva, Hrvatska je zapadnobalkanska, a Srbija centralnobalkanska zemlja. Stoga bi se shodno analogiji klasične geopolitike Srbija mogla smatrati balkanskim heartland-om, a Hrvatska ključnim delom balkanskog rimland-a.

Takva analogija važi i u okviru manje-više stereotipnog, ali važećeg svrstavanja Srbije i Srba u Istok, na prorusku stranu. Kako u smislu kulturno-civilizacijske istovetnosti (deo Pravoslavne civilizacije, slovensko-pravoslavno uporište Rusije), tako i geopolitičkog identiteta (kontinentalističkog, telurokratskog), odnosno geopolitičke funkcije  ("balkanski Rusi", "mali Rusi", "ruska predstraža", "konjovoci ruskih kozaka do toplih mora"…).

S druge strane, Hrvatska i Hrvati su pozicionirani u Zapad. To su sa versko-civilizacijskog stanovišta kao "tvrdi" rimokatolici, njegov bedem i misionarski eksponent ("Antemurale Christianitatis"). U geopolitičkom smislu to su kao pripadnici talasokratskog koda i delom progermanskog areala (mitteleurop-skog), a delom transatlantskog (atlantističkog) evro-američkog bloka.

Srbija je na "brisanom prostoru" u pogledu pripadnosti političko-ekonomsko-vojnim savezima. Taj nedostatak pokušava da prevaziđe dugoročno neodrživom oksimoronskom pozicijom. Zvanično je proklamovala vojnu neutralnost ("ne u NATO"), ali ne i političku neutralnost ("na putu u EU"). Pri tome, "gura pod tepih" da se faktički radi o suštinskoj istovetnosti NATO i EU – "dve organizacije Zapadne civilizacije", "hardveru i softveru" Zapada, "levoj i desnoj nozi atlantizma". Štaviše, ona često pokušava da glumi suverenost i na tragično neefikasan način kopira prevaziđenu hladnoratovsku nesvrstanost, a u strahu od nemilosrdnog Zapada odbija čak i primamljive ponude sa Istoka (npr. BRIKS-a).

Suprotno Srbiji, Hrvatska ima "sigurna leđa" budući da je članica NATO-a i EU – saveza koji višedecenijski, dosledno imaju antisrpsku orijentaciju i tolerišu gotovo sva hrvatska nepočinstva – od genocidnog etničkog čišćenja srpskog stanovništva, do kontinuiranih manifestacija neoustaštva. U suparništvu sa Srbijom i Srbima na hrvatskoj strani bezrezervno i uvek su svetska rimokatolička zajednica (Vatikan), Nemačka, Austrija, Velika Britanija i druge evropske zemlje.

Sve to relativizuje trenutnu vojnu nadmoć koju bi Srbija imala spram Hrvatske u eventualnom sučeljavanju jer ono neće biti "jedan na jedan".

Suprotne postavke unutrašnjih odnosa

Na unutrašnjem planu Hrvatska ima nekolicinu očiglednih preimućstava u odnosu na Srbiju. Kada su ključni nacionalni interesi u pitanju – naravno, onako kako ih vide Hrvati – ne može se osporiti snažno izražena društvena kohezija, odnosno nacionalni konsenzus.

Na primer: gotovo da nema pojedinaca, a kamoli grupa ili organizacija, da problematizuju suverenitet i granice države, iako je činjenica da je ona omeđena etnički nekonsekventno, komunističkim, titoističkim diktatom.

Niko u Hrvatskoj ne smatra da je postojanje Republike Srpske Krajine proisteklo iz srpskog egzistencijalnog straha, već se svi drže narativa da se radi o "velikosrpskoj agresiji" i da je njeno zauzimanje i uklanjanje srpskog stanovništva 1995. uprkos zaštiti UNPROFOR-a bilo "legitimna vojno-redarstvena akcija". Čak je sasvim malo onih koji NDH identifikuju kao zločinačku, marionetsku nacističku tvorevinu, već se aksiomski drže tvrdnje "oca nacije" Tuđmana da je ona bila "izraz težnji hrvatskoga naroda za samostalnom državom".

Znatno drugačije je u Srbiji. U zemlji se jugoslovenstvo zadržalo kao "duboka država" – od naučno-prosvetnog pristupa i kulturnog obrasca, do političko-medijske nekrofilije i opstanka dve destruktivne pokrajine. Titov kult, iako je jasno dokazana antisrpska uloga tog nekadašnjeg "najvećeg sina naših naroda i narodnosti", i dalje je veoma prisutan u raznim oblicima – npr. u vidu Kuće cveća ili glavnih ulica u brojnim mestima širom Srbije, čak i krajevima. gde je u Prvom svetskom ratu zaradio austrougarski orden (Banja Koviljača podno Gučeva).

U Srbiji nema nepodeljenog pozitivnog nacionalnog stava ni u vezi s postojanjem i statusom Republike Srpske, političkih lidera, vojskovođa i ratnika koji su je stvarali i branili, kao i onih koji su stali na branik srpske Otadžbine 1999. prilikom agresije NATO. Nema ga čak ni po ključnom pitanju – teritorijalne celovitosti zemlje, odnosno neupitnosti o(p)stanka Kosova i Metohije u sastavu Srbije i vraćanju u njen ustavno-pravni poredak na svaki način i kad-tad.

Štaviše, vodeće političke ličnosti Srbije često, čak kršeći Ustav, (ne)posredno se odriču tog dela države. U Hrvatskoj se nešto slično ne može ni zamisliti.

Srbija muku muči sa rak-ranom endogeopolitike – teritorijalnom centrifugalošću. Secesionizam albanske nacionalne manjine na Kosovu i Metohiji daleko je odmakao, a širi se i na jugoistoku Srbije. Državna politika je već dugo na pogrešnom koloseku, što potvrđuje činjenica da se zarad trulog kompromisa sa Trampovom administracijom i beskrajnog "evropskog puta" zaustavilo tzv. otpriznavanje i nastavilo sa jalovom umesto efikasne, proaktivne i rezolutne politike.

To je ohrabrilo i ostale separatizme, naročito muslimanski u Raškoj oblasti, koji se "naslanja" na albanski, kao i na montenegrinsko crvenohrvatstvo. A tu je i onaj autonomaški u Vojvodini, koji ni iz daleka nije demontiran i u svakoj prilici "diže glavu". Kada se tome dodaju velikodržavne pretenzije (svih) suseda, teritorijalna celovitost, pa i sam opstanak Srbije mogu doći u pitanje.

Ni Hrvatska nije imuna na velikodržavna posezanja – naročito se česta iz Mađarske i Italije, mada se najviše bezrazložno apostrofiraju ona srpska. Ali Hrvatska, za razliku od Srbije, nema autodestruktivnih teritorijalnih pretnji. Istarski regionalizam je za sada krajnje benigan, a dalmatinski i dubrovački sasvim atrofirao. "Srpski izazov" u vidu postojanja Republike Srpske Krajine koja je na nekoliko mesta gotovo presecala Hrvatsku (30 procenata njene avnojske teritorije) rešila je na način blizak neoustaškom tako što je "zadala takve udarce da Srbi praktično nestanu" (Tuđman, 31. jula 1995. na Brionima). I – za to je od strane Zapada nagrađena prijemom u NATO (2009) i EU (2013), koji su joj, uostalom, izdašno i na sve načine pomogli u secesiji od Jugoslavije i antisrpskom delovanju, a to čine do današnjeg dana. Ali, sa hrvatskog stanovišta, ostvarena je etnički homogena, stabilna država, a integralno shvaćen srpski činilac se sa takvim epilogom uglavnom pomirio.

Izlaz na more kao geopolitička differentia specifica

Hrvatska u odnosu na Srbiju ima jedan veliki, superioran, za sada nenadoknadiv geoekonomski, geopolitički i geostrategijski kvalitet. To je izlaz na more, koji je Srbiji, uprkos njenim istorijsko-geopolitičkim nastojanjima – onemogućen.

Hrvatska kontroliše najveći deo severoistočne obale Jadranskog mora – sredozemnog "zaliva" koji se sa juga najviše približava centralnoj Evropi. Shodno tome, u fokusu je jasno i javno ispoljenih neposrednih interesa kako germanskog, tako italijanskog i mađarskog činioca. Naravno, i velikih priatlantskih, zapadnih sila. Ne bi se trebalo iznenaditi ako Hrvatska taj svoj adut uskoro bude uspešnije koristila i u "igri" sa Kinom i Rusijom, "osvedočenim srpskim prijateljima".

Jadranska participacija Hrvatske je znatne dužine i veoma povoljna. Njena kopnena obalska linija iznosi 1.777 kilometara, uz dodatnih 4.058 ostrvske obalske linije. A Srbije nula kilometara! Zbog toga Srbija spada u grupu od samo 44 države bez izlaza na more (od 193 međunarodno priznate), te se shodno geopolitičkom pojmovniku smatra tzv. hendikepiranom zemljom (land locked country).

Hrvatska obala Jadrana ima specifična svojstva i u geografskoj (hidrografskoj) literaturi je poznata kao Dalmatinski tip obale. Karakterističan je po nekoliko paralelnih nizova ostrva i poluostrva, te visokom stepenu razuđenosti. Ta geografska činjenica joj omogućuje zaštićenost, relativno laganu branjivost i manevarsku uspešnost.

U dobro prirodno predisponiranim zalivima locirane su luke, među kojima su najznačajnije Pula, Rijeka, Zadar, Šibenik, Split i Dubrovnik. Tu se nalazi i nekoliko aktivnih i "zamrznutih" vojno-pomorskih baza (Pula, Šepurine kod Zadra, Divulje i Lora kod Splita, Vis, Lastovo) i druge vojne instalacije. Duž obale nanizano je čak osam aerodroma koji mogu služiti i u vojne svrhe (kod Pule, Rijeke /na Krku/, Zadra, Splita, Dubrovnika, te na Braču, neveliki na Malom Lošinju i trenutno van funkcije u bazi Šepurine).

Znajući kakvim kvalitetom makroregionalnih geopolitičkih razmera raspolaže, Hrvatska ljubomorno čuva svaki pedalj svog dela Jadrana. Stoga, uprkos znatne dužine sopstvene obalske linije, ne ustupa ni delić akvatorije u Piranskom zalivu Sloveniji na krajnjem severozapadu, niti rt Oštra (Prevlaka) na ulazu u Boku Kotorsku Crnoj Gori, na jugoistoku. Primer je to na koji bi se treba ugledati prilikom zaštite teritorijalne celovitosti i ukupnih nacionalnih interesa. To važi i za Srbiju.