Svet
Dva i po veka američke nezavisnosti: Uspon i pad globalne imperije| Dan uveče
Kako je Amerika, nastala na idealima republikanizma, postala globalna sila i da li danas prolazi kroz početak svog istorijskog zalaska za RT Balkan govore narodni poslanik i politikolog Aleksandar Pavić i istoričar Mile Bjelajac
Na današnji dan pre 250 godina u Filadelfiji, tada jednom od najznačajnijih gradova u britanskim kolonijama u Severnoj Americi, svečano je usvojena deklaracija o nezavisnosti Sjedinjenih Američkih Država. Deklaracija, koju su usvojili članovi Drugog kontinentalnog kongresa, doneta je u kontekstu revolucionarnog rata američkih kolonista protiv britanske krune, koji je izbio godinu dana ranije. Američki pobunjenici ubrzo su dobili podršku drugih evropskih sila, a Sjedinjene Države postale prva nezavisna država na zapadnoj hemisferi.
Tokom 250 godina postojanja, Amerika je postala zemlja kontradikcija. Država "slobodnih i hrabrih" u kojoj su "svi ljudi stvoreni jednaki", ali koja je izgrađena na ropstvu i genocidu. Zemlja "američkog sna", u kojoj svaka osoba ima slobodu da ispuni svoje snove, ali i u kojoj multinacionalne korporacije i strani lobiji, a ne predstavnici građana, često vode glavnu reč.
Američku istoriju obeležili su značajni usponi i padovi. Na svom vrhuncu, Amerika je, kao pobednica u Prvom i Drugom svetskom ratu, s pravom bila nazivana jednom od vodećih, ako ne i vodećom svetskom silom, koja je zajedno sa saveznicima u dva navrata stala na put nemačkom ekspanzionizmu.
Međutim, istoriju Sjedinjenih Država karakteriše i imperijalno i neoimperijalno širenje, ratovi u udaljenim zemljama koje njeni građani slabo poznaju, a koji su u ime vrednosti poput "slobode" i "demokratije" lokalnom stanovništvu često donosili samo uništenje i smrt.
Amerika svoju 250. godišnjicu dočekuje u dubokoj ekonomskoj, političkoj i društvenoj krizi. Politička polarizacija nikada nije bila vidljivija, dok je ekonomska nejednakost veća nego u bilo kojoj drugoj razvijenoj državi.
Američki ekspanzionizam, koji već decenijama dominira u spoljnopolitičkom razmišljanju među elitama u Vašingtonu, takođe ne posustaje, pošto je predsednik Donald Tramp od svog povratka u Belu kuću sproveo vojne operacije u čak sedam država – uprkos obećanjima koje je dao tokom predsedničke kampanje. Najveća od njih – izraelsko-američki rat protiv Irana, koji je započeo 28. februara – privremeno je zaustavljen krhkim primirjem, čija je budućnost i dalje neizvesna.
Da li je Amerika ostala verna idealima svojih osnivača ili se pretvorila u imperiju čiji uticaj polako slabi? Da li je i danas republika kakvu su zamišljali tvorci Ustava ili se udaljila od njihove vizije? O ovim temama u emisiji "Dan uveče" govorili su narodni poslanik i politikolog Aleksandar Pavić i istoričar Mile Bjelajac.
Osnivači SAD su, podseća Pavić, svesno izgradili državu kao republiku, a ne kao čistu demokratiju, jer su strahovali od "tiranije većine" i vladavine rulje.
"Amerika je zamišljena kao republika. Bendžamin Frenklin je rekao: 'Imate republiku, ako možete da je zadržite'. Osnivači su bili filozofski veoma potkovani i znali su da se čista demokratija lako može pretvoriti u vladavinu mase. Zato je Ustav napravljen da zaštiti prirodna prava i spreči da trenutna većina ugrozi manjinu", ističe Pavić.
On podseća da su institucije poput Elektorskog koledža i sistema podele vlasti osmišljene upravo kako bi se sprečila koncentracija moći i nametanje volje.
"Recimo, da ne dođe do toga da najbrojniji, urbani centri nameću volju svima drugima. U početku senatore nije birao narod, nego reprezentativna tela država članica. To je promenjeno tek u 20. veku za vreme Vudroa Vilsona", rekao je Pavić.
Istoričar Mile Bjelajac smatra da se današnja Amerika može posmatrati u širem istorijskom kontekstu velikih svetskih sila.
"Poređenje sa Rimskim carstvom nije bez osnova. Sve velike imperije imale su period uspona, vrhunca i postepenog slabljenja. Amerika je prošla sopstvena unutrašnja iskušenja – od Rata za nezavisnost i Građanskog rata do ekspanzije na zapad i ogromnog industrijskog razvoja koji ju je posle Prvog svetskog rata pretvorio u vodeću finansijsku silu sveta", objašnjava Bjelajac.
On podseća da su evropske sile posle svetskih ratova ostale finansijski iscrpljene, dok su Sjedinjene Američke Države preuzele ulogu glavnog kreditora i postepeno postale centar globalne ekonomske i političke moći.
"Posle 1865. vidimo dalju ekspanziju Amerike na zapad, konsolidaciju u krajnjim zapadnim krajevima i vidimo jedan ogroman ekonomski razvoj Amerike koji je bio produkt rata. Procvetala je teška industrija, razvoj železnica, železnicom su povezani Pacifik i Atlantik, zemlja bogata sirovinama, svim mogućim resursima, prosto je tražila radnu snagu i konstantan priliv. Ljudi ugroženi različitim razlozima iseljavali su se. Amerika je imala taj uspon i u toku Prvog svetskog rata dolazi do globalnih finansija. Ovaj sukob je uništio tradicionalna kolonijalne sile, koje finansijski gube. Dugovi koji su ostali bili su ogromni. Tako da je SAD postala dominantni finansijer Evrope i Evropa je sve do skora bila jedan permanentni dužnik i zato nije mogla da vodi samostalnu politiku", dodaje Bjelajac.
Sagovornici su analizirali i pitanje da li Amerika danas ulazi u novu fazu svoje istorije, u trenutku kada se suočava sa unutrašnjim podelama, ali i nastavkom aktivne spoljne politike i vojnih intervencija širom sveta.
Live
