Godišnjica pada Berlinskog zida: Lomovi u istočnoj i srednjoj Evropi i promene granica

Jedan od ključnih simbola takozvanog Hladnog rata i podele Evrope, Berlinski zid, probijen je 9. novembra 1989. godine, što je bio uvod kako u ujedinjenje Nemačke, oktobra naredne 1990. tako i u niz drugih lomova širom srednje i istočne Evrope, uključujući i promene granica.

Nemačka, izazivač oba svetska rata, posle poraza 1945. ostala je bez istočnih delova, Pomeranije, Šlezije, Istočne Pruske, a preostali deo zemlje podeljen je na okupacione zone. Sovjetska zona pretvorena je potom u Nemačku demokratsku republiku, poznatu kao Istočna Nemačka, a od britanske, američke i francuske zone obrazovana je Savezna Republika Nemačka. Na sličan način podeljen je i grad Berlin.

Naš izbor

Priča o dve Nemačke: Istok i gleda ka Istoku, a zapad gleda ka Zapadu

Pošto je Berlinski zid srušen novembra 1989. usledilo je oktobra 1990. takozvano "ponovno ujedinjenje", kako ga u Nemačkoj zvanično nazivaju. U stvarnosti, bilo je to naprosto prisajedinjenje dotadašnjeg DDR-a Saveznoj Republici Nemačkoj.

Varšavski pakt, vojni savez zemalja takozvanog realnog socijalizma, obrazovan maja 1955. kao reakcija na postojanje NATO-a, raspušten je i formalno prvog dana jula 1991. godine. Lideru SSSR-a Mihailu Gorbačovu je prethodno nagovešteno, ako ne i obećano, da će i zapadni blok, NATO, biti raspušten. Razvoj događaja je, međutim, bio drugačiji. Sve zemlje prethodnog sovjetskog bloka uvučene su u NATO, pa i pribaltičke republike bivšeg Sovjetskog Saveza, a takve namere objavila je i Ukrajina.

Izgradnja Berlinskog zida započela je avgusta 1961. Zidom ukupne dužine 155 kilometara trebalo je da istočni deo grada, sovjetska zona Berlina, fizički bude odvojen od zapadnog. Izgrađen je na inicijativu istočnonemačkog vođe Valtera Ulbrihta usred odliva radne snage u Zapadnu Nemačku. Prema nekim procenama, oko 1,6 miliona ljudi pobeglo je iz Istočne Nemačke do ranih šezdesetih godina prošlog veka.

Zid je stajao do 1989. godine, a onda je srušen njegov najveći deo. Do danas su sačuvani samo manji delovi. Padu Berlinskog zida te 1989. prethodilo je više događaja koji su ga omogućili.

Erih Honeker, dugogodišnji neprikosnoveni lider Istočne Nemačke, čelnik Partije socijalističkog jedinstva Nemačke, povukao se 18. oktobra 1989. naizgled iznenada, sa vlasti, posle razgovora sa Mihailom Gorbačovom. Usledili su masovni protesti građana, počev od prvih krupnijih u Lajpcigu 9. oktobra, kada se na ulicama pojavilo čak 70.000 demonstranta. Pritom, policija nije reagovala. Okupljanja te vrste prethodno su uvek odlučno razbijana kao nelegalna.

Nesumnjivo je da je razbijanje istočnog bloka započelo politikom i voljom Mihaila Gorbačova. Odlučan da sprovede reforme, Gorbačov je jasno stavio do znanja "staroj gardi" na čelnim mestima u zemljama istočnog bloka da Moskva neće podržati eventualnu upotrebu represivnih mera s ciljem očuvanja tih režima.

Prodor na Istok: 75 godina NATO

Reakcije na prostoru Istočne Evrope bile su različite, većina je u promene ušla pod pritiskom i nasuprot volje lokalnih elita. U Istočnoj Nemačkoj promene su bile vidne tek po odstupanju Eriha Honekera.

Pad Berlinskog zida označio je i kraj Hladnog rata i velike promene u svetu koje su se tragično odrazile na Jugoslaviju. Nakon ujedinjenja dve Nemačke usledio je krvavi sukob u SFRJ. Do raspada Jugoslavije neminovno bi došlo, ali je sasvim sigurno da je ujedinjena Nemačka taj proces ubrzala priznavanjem slovenačke i hrvatske nezavisnosti.

Gorbačovljev savetnik za spoljne odnose Anatolij Černjajev zapisao je u svom dnevniku o kraju Hladnog rata:"Berlinski zid je pao. Jedna era istorije je gotova. Ovo je kraj Jalte i staljinističkog nasleđa. Ovo je Gorbačov uradio. Osetio je hod istorije i pomogao joj je da se vrati u prirodni tok". Nastupilo je vreme unipolarnog sveta, vreme "dominacije punog spektra" Sjedinjenih Američkih Država.